Bieławin – wieża mieszkalno – obronna

Historia

    Rozwój osadnictwa na terenie Bieławina, (obecnie północnej części miasta Chełm) sięga wczesnego średniowiecza, ze szczególnym natężeniem w XI-XIII wieku. Z tym okresem łączone jest powstanie wieży obronno – mieszkalnej, otoczonej fosą o narysie prostokąta. Jej funkcjonowanie należy wiązać z istniejącym nieopodal ośrodkiem władzy w Chełmie i fundacją książąt halickich w drugiej połowie XIII – początku XIV wieku. Fundatorem i użytkownikiem wieży mógł być ruski książę Jerzy Lwowicz, wnuk króla Daniela Romanowicza, który sprawował władzę w Chełmie w ramach Księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Wieżę otaczała współczesna jej, rozległa osada o charakterze protomiejskim. Odnalezione zabytki ruchome oraz kości zwierzęce świadczą, iż uprawiano tu rolę, hodowlę, rybołówstwo, tkactwo oraz rzemiosło i handel. Z kronik ruskich wiadomo, że osadnicy pracowali na potrzeby dworu królewskiego lub książęcego w Chełmie.
    Nie wiadomo kiedy dokładnie wieża została opuszczona, w świetle badań można jednak przypuszczać, iż nastąpiło to już pod koniec XIV wieku. Przyczyną mogły być powodzie w obrębie doliny na skutek zmian klimatycznych; wojny w XIV wieku o sukcesję Księstwa Halicko-Włodzimierskiego po wymarłej dynastii Romanowiczów, w wyniku której w 1387 roku przyłączono Chełmszczyznę do Polski oraz nadanie w 1392 roku praw miejskich Chełmowi, co mogło spowodować upadek rzemiosła w Bieławinie.

Architektura

   Wieżę zbudowano z miejscowego kamienia na planie prostokąta o wymiarach 11,8×12,4 metra. Grubość jej muru oscylowała pomiędzy 1,6 – 1,75 metra. Wysokość można określić jedynie w przybliżeniu, prawdopodobnie miała 4 lub 5 kondygnacji naziemnych. Najniższa pełniła prawdopodobnie funkcje kuchni i spiżarni, przy jej zachodniej ścianie znajdował się niewielki loch, który mógł być małym skarbcem lub magazynem wody na wypadek oblężenia. Przyziemie miało wysokość 3 metrów i nie posiadało okien. Kondygnacje druga i trzecia posiadały wysokości niewiele przekraczające 3 metry. Umieszczono w nich wąskie okna, służące zapewne także za otwory strzelcze. Kondygnacja czwarta miała charakter reprezentacyjny i jako jedyna posiadała sklepienie krzyżowo-żebrowe. Na jej wysokości na zewnątrz biegł drewniany ganek, na tą kondygnację prowadziło też jedyne wejście do wieży, prowadzące po schodach bądź drabinie od zachodniej strony. Okna na czwartej kondygnacji były duże i bogato zdobione, a sklepienie wykończono zielonym kamieniem. Piąta kondygnacja miała przeznaczenie wyłącznie obronne. Przypuszcza się, że wokół wieży istniały dodatkowe towarzyszące jej budynki drewniane.

Stan obecny

   Przed II wojną światową istniała jeszcze prawie w całości północna ściana wieży. Została ona zniszczona przez Niemców w 1944 roku. W latach 90-tych XX wieku ruiny zabezpieczono, nadbudowując je z pozostałego gruzu do wysokości około 2 metrów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Ruszkowska U., Chełm – Bieławin. U źródeł miasta [w:] Badania archeologiczne. O początkach historii Chełma, red. Banasiewicz-Szykuła E., Lublin 2002.
Ruszkowska U., Pradziejowy i średniowieczny zespół osadniczy w Chełmie – Bieławinie, Rocznik Chełmiński, t.20, Chełm, 2016.