Historia
Rozwój osadnictwa na terenie Bieławina sięgał wczesnego średniowiecza, około IX-X wieku, choć w późniejszych latach jego natężenie przesunęło się na południe. Wieża obronno – mieszkalna mogła zostać wybudowana w Bieławinie najwcześniej około połowy XIII wieku. Jej funkcjonowanie prawdopodobnie związane było z istniejącym nieopodal chełmskim ośrodkiem władzy i fundacją książąt halickich, z inicjatywy których wzniesiono też wieże w Stołpiu i Chełmie. Fundatorem i użytkownikiem wieży mógł być ruski książę Daniel Romanowicz lub ewentualnie któryś z jego następców. Wieżę otaczała współczesna jej osada o charakterze protomiejskim, w której uprawiano rolę, hodowlę, rybołówstwo, tkactwo oraz rzemiosło i handel. Mieszkańcy zapewne pracowali na potrzeby dworu królewskiego lub książęcego w Chełmie.
W latach 1325-1340, po wymarciu dynastii Romanowiczów, księciem halicko-wołyńskim był Jerzy II Bolesław Trojdenowicz, najstarszy syn księcia mazowieckiego Trojdena I i rusinki Marii Halickiej. Zmagał się on z roszczeniami króla Polski Kazimierza III Wielkiego, władcy litewskiego Giedymina i węgierskiego króla Ludwika II. Ziemie wokół Chełma przechodziły wówczas z rąk do rąk, aż w 1377 roku Ludwik Węgierski przyłączył ziemię chełmską do Królestwa Węgier. Jako lenno pozostawił ją Władysławowi Opolczykowi, a starostami ustanowił Węgrów. Najpóźniej wówczas dojść mogło do budowy wieży w Bieławinie, być może wzniesionej przez jednego ze starostów węgierskich, na co wskazywałaby nazwa pobliskiej rzeki Uherki.
Nie wiadomo kiedy dokładnie wieża została opuszczona lub zniszczona. W świetle badań archeologicznych mogło to nastąpić już pod koniec XIV wieku. Przyczyną mogły być powodzie w obrębie doliny na skutek zmian klimatycznych, wojny o sukcesję księstwa halicko-włodzimierskiego po wymarłej dynastii Romanowiczów, w wyniku której w 1387 roku przyłączono Chełmszczyznę do Polski, lub nadanie w 1392 roku praw miejskich Chełmowi, co mogło spowodować upadek rzemiosła w Bieławinie. W przekazach pisemnych Bieławin odnotowany został dopiero w 1464 roku, już jako wieś związana ze stawem i młynem.
Architektura
Wieżę usytuowano na płaskim terenie w dolinie Uherki, na jej lewym brzegu. Zbudowana została na piaszczystej łasze, jednej z wielu, jakie utworzyły się pośród podmokłych łąk po obu stronach płynącej meandrami z południa na północ rzeki. Porośnięte puszczami tereny Pagórów Chełmskich od zachodu, tworzyły wyjątkowo korzystne warunki do uprawy roli i wypasu bydła, natomiast rozległe tereny bagienne od wschodu, ciągnące się na wschodzie prawie nieprzerwanie do doliny rzeki Bug, zapewniały Bieławinowi znaczne bezpieczeństwo.
Wieżę zbudowano z miejscowego kamienia łamanego o nieregularnych kształtach, spajanego zaprawą piaszczysto-wapienną. Ponadto do dekorowania wnętrza używano cegieł palcówek oraz szkliwionych płytek ceramicznych. Wieża wzniesiona została na planie dużego czworoboku o wymiarach 12,4 x 11,8 metra. Grubość muru nie była zbyt duża, oscylowała bowiem pomiędzy 1,6 – 1,7 metra, natomiast wysokość prawdopodobnie sięgała czterech lub pięciu kondygnacji naziemnych, a więc około 16-17 metrów. Przypuszczalnie wokół wieży istniały dodatkowe towarzyszące jej budynki drewniane, mogła też być otoczona fosą o narysie prostokąta lub owalu.
Wnętrze najniższej kondygnacji wieży pełniło prawdopodobnie funkcje kuchni i spiżarni. Przy jej zachodniej ścianie znajdowała się niewielka komora piwniczna, który mogła być małym skarbcem lub magazynem wody na wypadek oblężenia. Przyziemie miało wysokość 3 metrów i słabe oświetlenie, ale prowadził do niego portal utworzony w ścianie północnej. Kondygnacje druga i trzecia posiadały wysokości niewiele przekraczające 3 metry. Umieszczono w nich wąskie okna szczelinowe, służące zapewne także za otwory strzeleckie. Podobnie jak przyziemie obie środkowe kondygnacje przykryto drewnianymi, płaskimi stropami, z belkami osadzanymi w otworach w murze. Kondygnacja czwarta miała charakter reprezentacyjny i jako jedyna przykryta była sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wykończonym zielonym kamieniem. Na jej wysokości od zewnątrz biegł drewniany ganek, na tą kondygnację prowadziło też główne wejście do wieży, wiodące po schodach bądź drabinie od zachodniej strony. Okna czwartej kondygnacji w odróżnianiu od pozostałych były duże i bogato zdobione. Niska piąta kondygnacja najpewniej pozbawiona była stropu i miała przeznaczenie wyłącznie obronne. Otwierać się mogła na więźbę dachową czterospadowego dachu.
Stan obecny
Przed II wojną światową istniała jeszcze prawie w całości północna ściana wieży, sięgająca około 17 metrów wysokości, oraz fragmenty ścian wschodniej i zachodniej. Zostały one celowo zniszczone przez Niemców w 1944 roku, a następnie materiał budowlany z nich zabrała okoliczna ludność. W latach 90-tych XX wieku ruiny zabezpieczono, nadbudowując je z pozostałego gruzu do wysokości około 2 metrów. Obecnie pozostałości wieży znajdują się na prawym brzegu rzeki, ze względu na nowożytną zmianę jej koryta.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Buko A., Średniowieczne kamienne wieże ziemi chełmskiej, „Przegląd Archeologiczny”, vol. 62/2014.
Grody Lubelszczyzny od XI do XIV wieku, red. E.Banasiewicz-Szykuła, Lublin 2019.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Lubaszewski Z., Mazurek T., Mazurek W., Chełm-Bieławin, Chełm 2022.
Ruszkowska U., Chełm – Bieławin. U źródeł miasta [w:] Badania archeologiczne. O początkach historii Chełma, red. Banasiewicz-Szykuła E., Lublin 2002.
Ruszkowska U., Pradziejowy i średniowieczny zespół osadniczy w Chełmie – Bieławinie, „Rocznik Chełmiński”, 20/2016.