Białogard – kościół Narodzenia NMP

Historia

   Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Białogardzie został wybudowany na początku XIV stulecia. Jednak już wcześniej było to miejsce pogańskiego kultu, a następnie kaplica, wybudowana przez św. Ottona z Bambergu w 1124 roku. W pierwszym etapie XIV-wiecznej budowy wzniesiono prezbiterium, następnie korpus nawowy i dolną część wieży. Jej budowę ukończono na początku XVI wieku. Kościół był wielokrotnie trawiony przez pożary (między innymi w 1506 i 1670 roku) z powodu których musiał być poddawany gruntownej restauracji po 1890 roku, kiedy to odnowiono sklepienia nawy głównej, gzymsy, fryzy oraz dachy, a wnętrza poddano regotyzacji.

Architektura

   Kościół został wzniesiony w północno – wschodniej części rynku lokacyjnego miasta. Jak większość średniowiecznych kościołów powstał jako budowla orientowana na linii wschód – zachód. Otrzymał trzy, czteroprzęsłowe nawy, murowane z cegły o układzie wendyjskim, na fundamencie granitowym. Od zachodu do korpusu przystawiono czterokondygnacyjną wieżę na planie kwadratu, od wschodu trójprzęsłowe prezbiterium z wielobocznym zamknięciem, od strony północnej, przy prezbiterium zakrystię, a przy zachodnim przęśle nawy północnej kaplicę.
   Nawa główna i prezbiterium otrzymały zbliżoną wysokość i szerokość, lecz w partii dachu zostały oddzielone szczytem. Znacznie niższe nawy boczne nakryto dachami pulpitowymi, przy czym pierwotnie zapewne były one bardziej strome (ich wysokość określa półszczyt na wysokości nawy południowej). Ściany opięto masywnymi przyporami, pomiędzy którymi rozmieszczono duże, ostrołukowe okna w ościeżach profilowanych wałkami. Przypory na ścianach nawy głównej zredukowano do płaskich lizen. Artykulację poziomą elewacji stanowią gzymsy na wysokości parapetów okien i fryz pod okapem. Szczególnym elementem dekoracyjnym jest prostokątna wnęka we wschodniej ścianie prezbiterium, obramiona ornamentalnym fryzem w postaci wici roślinnej, złożonym z prostokątnych płytek. Elewacje wieży podzielono na cztery kondygnacje prostymi gzymsami. Jej wielkie powierzchnie ceglanych ścian dominują nad nielicznymi elementami ozdobnymi. W przyziemiu po stronie zachodniej umieszczono  uskokowy portal, a powyżej wysokie ostrołukowe okna od frontu i po bokach.
   We wnętrzu sklepienie gwiaździste nawy głównej i naw bocznych jest podparte przez ośmioboczne filary, połączone ostrołukowymi, profilowanymi arkadami. Gwiaździstymi sklepieniami zwieńczono także prezbiterium, zakrystię i północną kaplicę. Ściany prezbiterium zostały podzielone na dwie strefy wydatnym gzymsem i fryzem z wicią roślinną – analogicznym do tego na zewnątrz ściany wschodniej. Dolna strefa o charakterze cokołu została podzielona szeregiem ostrołukowych wnęk, a w przęśle zachodnim od północy umieszczono dekoracyjny portal do zakrystii. W kondygnacji górnej, okiennej, granicę przęseł wyznaczono profilowanymi lizenami na które nałożono wałkowe służki z których wyrastają wiązki żeber. W korpusie nawowym filary zaopatrzono w narożne, wałkowe profile, cokoły i gzymsy impostowe. Powyżej tych ostatnich na ścianach nawy głównej aż do sklepień biegną lizeny o identycznych profilach jak na narożach filarów, co sprawia wrażenie jakby lizeny były ich przedłużeniem. Sugestię tą wzmacniają służki biegnące od posadzki do nasady sklepienia. W nawach bocznych rozmieszczono parami półkoliście zamknięte wnęki w dolnej strefie i duże okna powyżej. Na lizenach i filarach międzynawowych zostały osadzone wsporniki sklepienia.

Stan obecny

   Kościół Narodzenia NMP, należący do grupy bazylikowych kościołów parafialnych Pomorza Środkowego (Koszalin, Słupsk, Sławno, Darłowo), wyróżnia się na ich tle pod względem artystycznym. Niestety z powodu licznych pożarów nie przetrwał żaden element z jego pierwotnego, średniowiecznego wyposażenia ruchomego. Kościół pełni funkcje liturgiczne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.