Bartoszyce – kościół św Jana Ewangelisty

Historia

   Budowę kościoła św Jana Ewangelisty i Matki Bożej Częstochowskiej w Bartoszycach rozpoczęto około 1332 roku wraz z lokacją miasta Bartenstein, które zastąpiło wcześniejszą osadę na przeciwległym brzegu rzeki. Wielki mistrz krzyżacki Luter z Brunszwiku w przywileju fundacyjnym przewidział nadanie ziemskie dla miejskiego proboszcza. Pierwsza wzmianka o jego kościele pojawiła się w roku 1345.
   W pierwszym etapie wzniesiono poligonalnie zamknięte prezbiterium, a jeszcze przed połową XIV wieku przystąpiono do budowy trójnawowego, pseudobazylikowego korpusu, ukończonego w okresie około 1360-1390. W tym czasie rozpoczęto również budowę wieży, która początkowo została zrealizowana jedynie do wysokości pierwszego piętra. Wkrótce po ukończeniu korpusu podwyższono nieznacznie prezbiterium zrównując je wysokością z nawą główną i wybudowano dwupoziomową zakrystię północną. W drugim etapie budowy przypadającym na pierwszą połowę XV wieku zmieniono typ kościoła na bazylikowy. Znacznie podwyższono wówczas nawę główną kościoła i prezbiterium, oraz dobudowano kolejne dwie kondygnacje wieży.
   W 1487 roku kościół ponownie konsekrowano, być może z powodu zniszczeń z okresu wojny trzynastoletniej. Od 1525 roku, po sekularyzacji Prus, służył on ewangelickiej społeczności miasta która stanowiła wówczas większość Bartoszyc. Przebudowano go w roku 1676, zaś w 1732 roku przekształcono  wieżę kościoła oraz przemurowano portale zachodni i południowy. W drugiej połowie XIX wieku dostawiona została kruchta północna. Poważne uszkodzenia budowla odniosła w trakcie drugiej wojny światowej (dotknęły one zwłaszcza sklepień). Odbudowę oraz renowację przeprowadzono w latach 1946-1958.

Architektura

   Kościół ostatecznie pod koniec średniowiecza otrzymał formę trójnawowej bazyliki, o znacznie niższych nawach bocznych od nawy głównej. Od strony zachodniej przystawiona została czworoboczna, czterokondygnacyjna, zdobiona blendami wieża, wschodnią stronę zwieńczyło natomiast wielobocznie zamknięte, oszkarpowane prezbiterium. Otrzymało ono równą wysokość i szerokość co nawa główna. W 1406 roku do kościoła dostawiono kaplicę Świętej Marii Dziewicy, a przed 1414 rokiem kaplicę Świętej Anny, obie po południowej stornie kościoła. Po stronie północnej znalazła się dwukondygnacyjna zakrystia. W pierwszej połowie XVI wieku, przy prezbiterium kolejną kaplicę ufundował biskup warmiński.
   Elewacje zewnętrzne korpusu w partii nawy głównej rozczłonkowano rzędem na przemian dwóch ostrołucznych okien i nieco mniejszych, pojedynczych blend, a w nawach bocznych jedynie ostrołucznych okien o szerszych prześwitach. Co nietypowe prezbiterium przepruto oknami umiejscowionymi na dwóch kondygnacjach.
   Wnętrze kościoła ozdobiły sklepienie gwiaździste, osadzone na masywnych czworobocznych filarach ze sfazowanymi cokołami oraz na wysoko nadwieszanych w nawie głównej wspornikach. Nawy oddzielono od siebie ostrołukowymi arkadami, sprawiającymi wrażenie przebitych bezpośrednio w ścianach, a nie wspartych na kolumnach lub filarach (prawdopodobnie pod wpływem oddziaływań dolnośląskich). Elewacje nawy głównej artykułowano również wysokimi płytkimi, ujmującymi arkady międzynawowe, ostrołukowymi niszami o uskokowych ościeżach profilowanych wałkami, w których znajdowały się pierwotnie przeźrocza triforium (motyw stosowany w architekturze cysterskiej).

Stan obecny

   Pomimo dokonanych w XVII i XVIII wieku przekształceń kościół do dziś zachował swój pierwotny, gotycki charakter trójnawowej bazyliki, o wielu niekonwencjonalnych rozwiązaniach jak na miejski kościół parafialny. Wnętrze budowli ozdabia sklepienie gwiaździste, pieczołowicie zrekonstruowane po zniszczeniach drugiej wojny światowej, zachowały się także pierwotne artykulacje ścian.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Rzempołuch A., Kościoły na Warmii, Mazurach i Powiślu, Olsztyn 1991.
Rzempołuch A., Przewodnik po zabytkach sztuki dawnych Prus Wschodnich, Olsztyn 1992.

Strona internetowa zabytek.pl, Kościół rzymskokatolicki pw. św. Jana Ewangelisty i Matki Boskiej Częstochowskiej. Bartoszyce.