Ventspils – zamek zakonny Windau

Historia

   Konwentualny zamek w Windawie (Windau) w randze komturii, został wzniesiony przez Krzyżaków pod koniec lat 80-tych XIII wieku. Jego pierwszy komtur, Detlev, pojawił się w źródłach w 1291 roku. Wraz z zamkiem rozwinęła się i pobliska osada, stając się jedynym średniowiecznym portem morskim Kurlandii i miastem hanzeatyckim. W XV wieku podczas wizytacji centralnych władz zakonu odnotowano że w zamku mieszkało zaledwie siedmiu braci zakonnych, czyli o pięciu mniej niż przewidywała reguła, w myśl której powinno ich być co najmniej dwunastu.
   W XVI wieku zamek ze względu na swoje zachodnie położenie nie został zajęty przez wojska Iwana Groźnego. Po sekularyzacji inflanckiej gałęzi zakonu krzyżackiego, miasto wraz z zamkiem stało się częścią Księstwa Kurlandii i Semigalii, lennika Rzeczypospolitej.  Rozpoczął się złoty okres dla miasta, które stało się głównym portem księstwa, miejscem produkcji pełnomorskich okrętów i znaczącym ośrodkiem handlowym. Wówczas na wieży zamkowej zwykło się rozpalać ogień, służący za latarnię morską. Bogata Windawa stała się obiektem walk między Polską a Szwecją, z których najpoważniejsze miały miejsce w latach 1658-1660. W ich wyniku zamek uległ poważnym zniszczeniom. Wyremontowany pod koniec XVII wieku, od 1706 do 1835 roku służył okolicznym mieszkańcom za kościół, a następnie funkcjonowało w nim więzienie. Po odzyskaniu niepodległości przez Łotwę rozpoczęto prace renowacyjne.

Architektura

   Najstarszą częścią zamku była prawdopodobnie masywna, czworoboczna wieża, umieszczona w południowo – wschodnim rogu późniejszej warowni. Najpóźniej około  połowy XIV wieku dobudowano do niej czteroskrzydłowe założenie o bokach długości 33 metrów z kwadratowym dziedzińcem o wymiarach 12,5 x 13 metrów otoczonym budynkami.
   Wnętrza zamkowe na pierwszym piętrze mieściły wymagane przez regułę zakonu pomieszczenia klasztorne: trójprzęsłową kaplicę przykrytą sklepieniem krzyżowo – żebrowym w skrzydle wschodnim, ogrzewany piecem hypocaustum kapitularz (lub refektarz, gdyż istnienie kapitularzy na zamkach krzyżackich w świetle ostatnich badań jest kwestionowane) w skrzydle północnym oraz dormitorium i kolejny refektarz w skrzydle zachodnim. Nie wiadomo czy na zamku znajdowała się infirmeria. Komnata komtura znajdowała się natomiast dość niekonwencjonalnie na piętrze wieży głównej (podobnie jak w zamku Wenden). Komunikację pomiędzy pomieszczeniami pierwszego piętra zapewniał drewniany krużganek. Pozostałe poziomy, piwnice, parter i poddasze, pełniły funkcje obronne i gospodarcze. Na parterze mieściły się stajnie, kuchnia i być może skarbiec.
   Wjazd na zamkowy dziedziniec odbywał się poprzez sklepiony kolebkowo korytarz bramny w skrzydle wschodnim, w pobliżu narożnej wieży głównej, lekko wystającej przed lico murów zamku. Przejazd bramny od wieży rozdzielało jedynie wąskie pomieszczenie, najpewniej przeznaczone dla odźwiernego lub strażników. Sama wieża otrzymała wymiary 10 x 10 metrów oraz wysokość czterech kondygnacji rozdzielonych drewnianymi stropami (w XV wieku wieżę podwyższono o piątą kondygnację). Z północnej elewacji zamku prowadziło przejście na ganek do gdaniska, prawdopodobnie będącego konstrukcji drewnianej. Bryłę zamku urozmaicał także ryzalit wschodni, na poziomie piętra mieszczący wnękę ołtarzową kaplicy.

Stan obecny

   Zamek w Windawie choć wielokrotnie niszczony i przebudowywany, jest jedną z lepiej zachowanych warowni na terenie Kurlandii. Choć od strony zewnętrznej stracił pierwotne cechy stylistyczne to jego zasadnicza bryła architektoniczna przypomina średniowieczny zamek konwentualny. Dodatkowym atutem są zachowane freski z XV wieku i liczne wewnętrzne detale architektoniczne w postaci portalu z XIV wieku, czy gotyckich nisz w grubości muru. Od 2002 roku na zamku funkcjonuje muzeum, w którym prezentowane są znaleziska archeologiczne, wystawy poświęcone historii zamku, prezentacje interaktywne oraz odrestaurowana komnata komtura krzyżackiego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Alttoa K., Bergholde-Wolf A., Dirveiks I., Grosmane E., Herrmann C., Kadakas V., Ose J., Randla A., Mittelalterlichen Baukunst in Livland (Estland und Lettland). Die Architektur einer historischen Grenzregion im Nordosten Europas, Berlin 2017.

Borowski T., Miasta, zamki i klasztory. Inflanty, Warszawa 2010.
Tuulse A., Die Burgen in Estland und Lettland, Dorpat 1942.