Historia
Klasztor założyła w 1193 roku Affreca, żona Johna de Courcy, anglo-normańskiego zdobywcy wschodnich ziem Ulsteru i córka Godreda Olafssona, króla Isles. Do Irlandii sprowadziła ona mnichów z angielskiego opactwa Holmcultram, z którym miała bliskie związki od czasów dzieciństwa. Zaowocowało to silnymi powiązaniami między zakonnikami z Grey, a braćmi z ich macierzystego domu (między innymi w 1222 i 1237 roku opatami Holmcultram wybierani byli członkowie wspólnoty z Grey) oraz wpływami architektonicznymi, zwłaszcza w recepcji gotyku na terenie północno-wschodniej części Irlandii. Prace budowlane nad klasztorem zapewne ruszyły bardzo szybko, już pod koniec XII wieku i trwały do około połowy XIII stulecia, choć względy finansowe mogły wpłynąć na redukcję pierwotnie zbyt ambitnych planów.
W okresie pełnego średniowiecza klasztor rzadko odnotowywany był w przekazach pisemnych. Z pewnością znacznie ucierpiał w trakcie kampanii wojennej Szkotów pod wodzą Edwarda Bruce’a w latach 1315-1318. Kolejne problemy dla cysterskiej społeczności spowodować mogła epidemia dżumy i kryzys ekonomiczny. Zapewne z tego powodu klasztor nie były poddawany w XIV wieku żadnym większym przekształceniom architektonicznym, jedynie na początku XV wieku założono nowe, zmodernizowane zadaszenie nad prezbiterium kościoła opackiego.
Rozwiązanie klasztoru nastąpiło w 1541 roku, we wczesnym etapie działań reformacyjnych króla Henryka VIII. Majątek mnichów został przejęty, a dobra ziemskie przekazane Geraldowi, earlowi Kildare. W 1572 roku zabudowania opactwa spłonęły po wznieceniu pożaru przez sir Briana O’Neilla, chcącego odebrać schronienie angielskim kolonistom z półwyspu Ards. Dawny klasztor popadł wówczas w ruinę, jedynie w 1626 lub 1685 roku zadaszona została nawa kościoła, który do 1778 roku pełnił funkcję świątyni parafialnej. W kolejnych latach także ta budowla podupadła i przekształciła się w ruinę.
Architektura
Opactwo założone zostało na półwyspie Ards, w odległości kilkuset metrów od akwenu Strangford Lough. Jego zabudowania składały się z kościoła klasztornego i trzech skrzydeł klauzury po stronie południowej, otaczających wraz z krużgankami czworoboczny wirydarz. Co charakterystyczne, wirydarz w planie nie był kwadratowy lub zbliżony do kwadratu, lecz mocno wydłużony na osi północ-południe. Wynikać to mogło ze zmiany pierwotnych planów budowlanych kościoła i redukcji jego rozmiarów oraz formy, przez co niepotrzebne było tworzenie bardzo dużego wirydarza, ostatecznie skróconego w części zachodniej (tak by skrzydło zachodnie klauzury nie wystawało znacznie przed fasadę kościoła). Ponadto gdyby kościół uzyskał nawy boczne, wirydarz byłyby krótszy w części północnej i bardziej zbliżony do kwadratowego.
Kościół klasztorny zbudowany został na planie krzyża łacińskiego. Był budowlą sakralną typową dla cystersów, zwłaszcza w partii wschodniej, utworzonej z transeptu, wieży na skrzyżowaniu naw (będącej częścią pierwotnego planu, a nie efektem późniejszej rozbudowy), dwóch par czworobocznych kaplic po wschodniej stronie transeptu i krótkiego prostokątnego prezbiterium pomiędzy nimi. Korpus kościoła utworzono zaskakująco mały, składający się tylko z jednej nawy o tej samej szerokości co prezbiterium. Całość wzniesiono w stylistyce wczesnogotyckiej, jedynie w XV wieku przebudowano zadaszenie prezbiterium, osadzone odtąd na przedpiersiu z rzędem kamiennych wsporników. Oświetlenie kościoła zapewniały wąskie i wysokie okna lancetowate, rozglifione do wnętrza i fazowane na zewnątrz. W ścianie wschodniej prezbiterium tworzyły one równą triadę, nad którą oddzielone gzymsem znajdowały się kolejne trzy mniejsze okna lancetowate. Narożniki wschodnie prezbiterium i zachodnie nawy wzmocniono profilowanymi pilastrami, płytkie pilastry rozdzieliły też kaplice po stronie wschodniej. Główne wejście do kościoła znajdowało się na osi nawy od zachodu, ponadto dwa portale łączyły się z krużgankiem, kolejne komunikowały transept z zakrystią i z terenem opactwa na północy. Niecodziennie połączono piętro skrzydła wschodniego klauzury z transeptem, za pomocą wąskiej spiralnej klatki schodowej pośrodku południowej ściany, utworzonej zamiast zwyczajowych szerokich tzw. nocnych schodów, wykorzystywanych przez mnichów do późnych i porannych modłów.
Wnętrze kościoła charakteryzowało się prostotą i skromnością, zgodną z zaleceniami reguły cysterskiej. Podsklepione były tylko kaplice, przykryte sklepieniami kolebkowymi, co stanowiło rozwiązanie dość konserwatywne, zwłaszcza w porównaniu z odważną implementacją stylistyki wczesnogotyckiej w architekturze kościoła. W prezbiterium wyróżniały się jedynie wschodnie okna, ujęte wokół rozglifionych wnęk profilowaniem, ciągłym na całej ich wysokości. Jednak nawet one nie zostały udekorowane profilowaniem na wewnętrznej części ościeży. Wysokie i uskokowe były arkady podwieżowe, otwierające się na ramiona transeptu, nawę i prezbiterium, wyposażone w podłuczach w żebra osadzone na prostych stożkowatych konsolach w typie tzw. pustego dzwonu (ang. hollow bell). Wałkami ujęto arkady wiodące do kaplic, ale powierzchnie ścian transeptu, nawy i prezbiterium nie zostały niczym urozmaicone, poza otworami okiennymi. Prawdopodbnie w całym kościele nie zastosowano płaskorzeźbionych dekoracji figuralnych lub zwierzęcych.
Układ pomieszczeń w zabudowaniach klauzury odpowiadał typowemu cysterskiemu schematowi, powielanemu w większości opactw tego zakonu. Skrzydło wschodnie w przyziemiu mieściło zakrystię, sąsiadującą z południowym ramieniem transeptu. Dalej znajdował się czteroprzęsłowy kapitularz o wymiarach 10,7 × 8,6 metra, wysunięty ryzalitem przed wschodnią elewację budynku. Jego wnętrze podzielone było na trzy nawy za pomocą trzech par ośmiobocznych filarów. Oświetlenie, podobnie jak w kościele, zapewniać musiały wysokie i wąskie okna lancetowate, regularnie porozmieszczane pomiędzy pilastrami. Dalej znajdował się korytarz łączący krużganek z terenami po wschodniej stronie klauzury i czteroprzęsłowe pomieszczenie fraternii, usytuowane dłuższą osią równolegle z osią skrzydła. Jej wnętrze podzielono na dwie nawy trzema kolumnami. Z południową częścią ściany wschodniej fraternii sąsiadowało trójprzęsłowe i dwunawowe pomieszczenie, prawdopodobnie służące jako infirmeria, znajdujące się nieco na uboczu, poza obrębem skrzydła. Na piętrze skrzydła wschodniego znajdować się musiało dormitorium. Dostępne było ono murowanymi schodami, tzw. dziennymi, umieszczonymi w południowo-wschodnim narożniku krużganka. Obok sali dormitorium zapewne znajdowały się latryny, osadzone nad kanałem przebiegającym przez opactwo, ale nie tworzące ryzalitu, ani osobnego bloku.
Południowe skrzydło klauzury w Grey było stosunkowo krótkie, ze względu na specyficzny prostokątny kształt wirydarza. Tradycyjnie jednak mieściło kuchnię w zachodnim narożniku, refektarz pośrodku i niewielkie pomieszczenie wschodnie z kominkiem w ścianie zachodniej, zapewne wykorzystywane jako kalefaktorium. Pomiędzy nim a skrzydłem wschodnim znajdował się jeszcze wąski korytarz prowadzący poza obręb klauzury. Refektarz mnichów, w typowy dla cystersów sposób, ustawiony został dłuższą osią prostopadle w stosunku do skrzydła. Była to obszerna sala długości 21,6 metrów, jedna z największych w irlandzkich klasztorach cystersów, oświetlana wysokimi oknami lancetowatymi, z okapnikami wokół archiwolt osadzonymi na konsolach w kształcie zwierząt. Podobnie jak w prezbiterium kościoła, tylna ściana mieściła triadę takich otworów, flankowanych przez narożne pilastry. Ze ściany zachodniej wysunięto płytki ryzalit, mieszczący wewnątrz korytarzyk i schody na ambonę, z której mnich czytał w trakcie spożywania posiłków. Zaraz obok w ścianie przepruto otwór do podawania naczyń z kuchni. Wnętrze refektarza najpewniej przykryte było otartą więźbą dachową.
Skrzydło zachodnie klauzury było najmniejszym i najprostszym pod względem planu. Prawdopodbnie tworzył je długi, wąski budynek, na południu sąsiadujący z kuchnią, a na północy wysunięty przed fasadę kościoła. Jego wnętrze podzielone było co najmniej jedną przegrodą na mniejsze pomieszczenie w części północnej. W skrzydle mieścić się mogły klasztorne spiżarnie i składy, a także pomieszczenia przeznaczone dla konwersów, którzy jako pracujący fizycznie na folwarkach, musieli mieć zapewnione lepsze wyżywienie w osobnym, ale skromniejszym refektarzu. Piętro skrzydła zachodniego mogło być zajmowane przez dormitorium konwersów.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowały się ruiny kościoła klasztornego i częściowo zabudowań klauzury, datowane w większości na okres od końca XII do połowy XIII wieku. Kościół za sprawą wykorzystywania w okresie nowożytnym przetrwał w najlepszym stanie (mury nawy i prezbiterium, dwie arkady transeptu i część wieży, dolne partie kaplic południowych)> Uniknął też większych przekształceń, jedynie od strony południowej nawę podpierają późniejsze przypory. W ścianie zachodniej znajduje się okazały portal wczesnogotycki, prawdopodobnie częściowo przekształcony lub przeniesiony w XVII wieku z innego miejsca klasztoru. Spośród zabudowań klauzury wyróżniają się dwie ściany dawnego refektarza, włącznie z ryzalitem ambony, szczytem południowym i wczesnogotyckimi oknami. Skrzydło wschodnie zostało zdegradowane do poziomu przyziemia, za wyjątkiem fragmentu zakrystii z zachowanym portalem. Skrzydło zachodnie klauzury nie jest dziś nawet widoczne na powierzchni terenu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.
Stalley R.A., The Cistercian monasteries of Ireland, London-New Haven 1987.







