Historia
Osada Grennan (późniejsze Thomastown) została założona prawdopodobnie na początku XIII wieku przez anglo-normańskiego rycerza Thomasa FitzAnthonego, który przybył do Irlandii w orszaku earla Williama Marshalla i wszedł w posiadanie prowincji Leinster. Sam FitzAnthony otrzymał wówczas rozległe dobra w okolicach Thomastown, Inistioge i Kilmacow, a po śmierci Geoffreya FitzRoberta z Kells w 1211 roku objął urząd seneszala Leinsteru, który sprawował do 1223 roku. Niepotwierdzona tradycja przypisała mu także budowę zamku, co miało nastąpić przed śmiercią w 1229 roku, choć nie zostało odnotowane w przekazach pisemnych i odnośnie murowanej wieży mieszkalnej mogło nastąpić dopiero w późniejszych latach XIII wieku. Thomas FitzAnthony przez pewien czas był jednym z najbardziej wpływowych ludzi w Irlandii, lecz z czasem popadł w niełaskę, nie wywiązując się z obowiązku opłacania ustalonego czynszu. W 1225 roku został usunięty z wysokiego stanowiska i w chwili śmierci pozostawił po sobie znaczne długi wobec Korony.
Około lat 30-tych XIII wieku Emma, córka Thomasa FitzAnthonego, poślubiła niejakiego Williama De Dene’a. Dzięki posagowi żony William wszedł w posiadanie znacznej części dóbr Thomasa w hrabstwie Kilkenny, w tym majątku Grennan. W 1247 roku odnotowano, że posiadał tam posiadłość o wartości półtora lenna rycerskiego. W latach 40-tych XIII wieku pełnił funkcję szeryfa hrabstwa Wexford, a w latach 50-tych hrabstwa Kilkenny, gromadząc przy tym ogromny majątek, nie zawsze w sposób uczciwy. W 1259 roku William został mianowany na urząd justiciara Irlandii, najwyższe stanowisko na wyspie. Był u szczytu fortuny, ale w 1261 roku wziął udział w anglo-normańskim najeździe na Kerry, który zakończył się katastrofalną porażką pod Callan, gdzie zginął w bitwie lub zmarł wkrótce potem. Niewykluczone, że za życia wykorzystał ogromny majątek, między innymi do budowy w Grennan wieży – donżonu. W XIV i XV wieku pozostawała ona w rękach potomków Williama, przy czym w późnym okresie średniowiecza, w XV lub XVI wieku została powiększona o dodatkową kondygnację i częściowo przebudowana.
Ostatnim przedstawicielem rodu Denów, który władał Grennan był Thomas. W okresie rządów Olivera Cromwella po nieudanym powstaniu irlandzkich katolików, został on pozbawiony majątku i wraz z rodziną wygnany do hrabstwa Clare. Wieża brała udział w zbrojnych działaniach w 1649 roku, kiedy to została oblężona przez angielskie wojska. Garnizon pod dowództwem kapitana Burrella po dwóch dniach blokady poddał się, zapewne widząc brak możliwości skutecznej obrony przy wykorzystaniu archaicznych już fortyfikacji. Następnie Grennan zostało nadane Anthonemu Stampowi, po którym w drugiej połowie XVII wieku kolejnym właścicielem został William Harrison. W XVIII wieku posiadłość przeszła w ręce rodziny Hobsonów, a na początku XIX wieku Greene’ów. Zapewne już wcześniej wieża została porzucona, ze względu na niespełnianie standardów wczesnonowożytnych warunków mieszkalnych.
Architektura
Grennan założono na niskim i płaskim terenie w zakolu rzeki Nore, która okrążała wieżę od południa, wschodu i północy. Z tego powodu pod budowę wybrano ziemny kopiec lub pagórek, być może naturalny, ale częściowo uformowany ręcznymi pracami ziemnymi. W rzucie poziomym miał on kształt czworoboczny, lekko trapezowaty. Jego płaski wierzchołek mierzył około 58 metrów długości, a szerokość zwężała się od około 36,5 metra od strony południowej do około 27,5 metra na północy. Nasyp utworzono wysoki na około 3 metry od strony wschodniej, po stronie przeciwnej niższy. Całość otoczona była rowem fosy i przypuszczalnie zewnętrznymi obwarowaniami (kamienny mur z nieznanego okresu odnotowany został w przekazach pisemnych).
Wieża wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach 19,5 × 13,1 metrów, dłuższymi bokami równolegle do osi nasypu. Zbudowano ją z miejscowego łamanego kamienia, układanego w dość regularne warstwy i wzmacnianego w narożnikach drobnymi wapiennymi ciosami. Oprócz niewielkich rozmiarów ciosów, drugą cechą charakterystyczną naroży wieży było ich fazowanie. Mury posadowiono na cokole o nachylonych ścianach, czyli opięto tak zwaną skarpą cokołową, typową dla budownictwa anglo-normańskiego. Miała ona 3,3 metra wysokości i pierwotnie była wysunięta na nico ponad 1 metr. W pewnym momencie skarpę przycięto na głębokość 0,6 metra i przebudowano, nadając pionowe lico. Nawet powyżej skarpy mury wieży były masywne, grubości około 2,4 metra, w górnych partiach zwężone do 2,1 metra.
Wejście do wieży znajdowało się we wschodniej części ściany południowej. Utworzono je na wysokości 2,1 metra powyżej poziomu gruntu, musiało więc być dostępne po krótkiej drabinie lub drewnianych schodach. Portal miał zamknięcie uformowane w mocno obniżony ostrołuk, być może przypominający bardziej łuk odcinkowy. Wiódł do korytarzowego przedsionka w grubości muru, po lewej stronie połączonego z prostym biegiem klatki schodkowej, a na wprost z przyziemiem, przy czym przejście między przedsionkiem a pomieszczeniem przyziemia zamykane było drzwiami blokowanymi ryglem. Pierwotnie najniższą kondygnację tworzyła jedna duża, pozbawiona murowanych podziałów komora, doświetlana sześcioma równomiernie przeprutymi w ścianach wzdłużnych szczelinowymi oknami. Otwory te rozglifiono do środka ostrołucznie zamkniętych wnęk. Ich regularne rozmieszczenie wykorzystano, gdy wtórnie sala podzielona została dwoma kamiennymi przegrodami na trzy mniejsze, podsklepione komory o takiej samej wielkości (być może ściany zastąpiły starsze drewniane przegrody). W każdej ścianie poprzecznej po stronie wschodniej utworzono przejście, blokowane ryglem zasuwanym do otworu w murze.
Piętro budynku znajdowało się około 6 metrów nad poziomem gruntu. Dostępne było z narożnika południowo-zachodniego, gdzie klatka schodowa kończyła się portalem z drzwiami blokowanymi ryglem. Bezpośrednio za drzwiami, w pomieszczeniu znajdował się otwór prowadzący do przyziemia, na co dzień przypuszczalnie przykryty drewnianymi belkami, których usunięcie pozwalało na całkowite odcięcie dostępu do wyższej kondygnacji od strony schodów. Pierwsze piętro prawdopodobnie składało się z jednego pomieszczenia, choć w części północnej mogła się znajdować przegroda lżejszej konstrukcji, zajmująca całą lub tylko część szerokości budynku. Przypuszczalnie wydzielała ona reprezentacyjną aulę na południu i mniejszą przestrzeń mieszkalną o prywatnym charakterze na północy. Ogrzewanie piętra zapewniał kominek w ścianie północnej, oświetlenie trzy okna w ścianie zachodniej, jedno od północy i dwa od wschodu. Okna umieszczono w głębokich wnękach z odcinkowo-ostrołukowymi zamknięciami na wysokości 3,6 metra.
W grubości narożnika północno-wschodniego wąski, kryty półkolistą kolebką korytarzyk prowadził do latryny, z załamaniem utworzonym pod kątem prostym, celem powiększenia prywatności. W północnej części latryny znajdował się szyb ustępowy, biegnący pionowo w dół aż do dużego otworu wylotowego u podstawy muru wieży. Szyb był przedzielony centralnym filarem, który sięgał poziomu siedziska latryny. Po jego bokach znajdowały się wnęki zwieńczone łukami ostrymi, przy czym wnęka wschodnia mieściła rozglifiony otwór. Wewnątrz muru, po stronie wschodniej, znajdował się niewielki szyb latryny z poziomu drugiego piętra, który łączył się z głównym szybem tuż powyżej poziomu posadzki pomieszczenia.
Narożnik południowo-wschodni zawierał małą komorę, być może wykorzystywaną jako oratorium. Jej posadzka znajdowała się nieco wyżej niż w głównej komnacie. Prowadził do niej szeroki otwór zwieńczony łukiem półkolistym, pierwotnie obramowany ciosanym kamieniem. W ścianie wschodniej oratorium utworzono niewielki otwór, zwężający się rozglifieniem do kształtu starannie opracowanego czteroliścia. Poniżej okna, na wysokości 1,2 metra, utworzono wąski uskok w murze, do którego poziomu sięgał niegdyś kamienny ołtarz. W przylegającej do niego południowej ścianie umieszczono piscinę, prawdopodobnie zwieńczaną łukiem ostrym. W ścianie zachodniej znajdowała się wąska wnęka ścienna o wysokości 2,4 metra, również zamknięta ostrołucznie, w której umieszczono na lekkim podwyższeniu siedzisko. Pośrodku ściany południowej oratorium, bezpośrednio nad wejściem do wieży, przepruto rozglifiony otwór strzelecki, schodzący aż do poziomu posadzki. Miał on ostrołukowe zamknięcie wewnętrzne oraz mocno nachylone płaszczyzny parapetu i nadproża. Znaczna część kaplicy przykryta została półkolistym sklepieniem kolebkowym. Szersza część mieszcząca ołtarz, usytuowana wewnątrz grubości ściany wschodniej, miała podobne, lecz niższe sklepienie, biegnące w poprzek pomieszczenia, natomiast w miejscu przecięcia obu sklepień utworzono sklepienie krzyżowe.
Trzecia kondygnacja wieży dostępna była schodami, zaczynającymi się w jednej ze wschodnich wnęk okiennych pierwszego piętra, a zakończonymi w północno-wschodnim narożniku budynku, gdzie mur został pogrubiony dzięki wewnętrznemu rozglifieniu wspartemu na trompie. Drewniana podłoga drugiego piętra znajdowała się na wysokości około 10,7 metra. Mury na tym poziomie wzniesiono z łamanego kamienia, ale o węższych kształtach i bardziej regularnym charakterze. Były one także cieńsze, co wskazywałoby na powstanie trzeciej kondygnacji na późniejszym etapie, na skutek rozbudowy, być może w XV lub XVI wieku. W drugie piętro włączono pierwotną latrynę w narożniku północno-wschodnim, która początkowo mogła służyć straży patrolującej koronę murów.
Stan obecny
Wieża zachowała ściany na pełnym obwodzie, ale bez większości murów trzeciej kondygnacji i wieńczącego koronę przedpiersia. Niestety na przestrzeni wieków usunięto z niej większość ciosowej kamieniarki, co pozbawiło budowlę detalu architektonicznych, na podstawie którego można by ustalić okres jej powstania. Pierwotne otwory przyziemia zostały powiększone, a w jednym przypadku wnęka okienna została w czasach nowożytnych całkowicie przebita. Jedynie północna wnęka w ścianie wschodniej zachowała się w stosunkowo dobrym stanie. Podobnie rozgrabione z ościeży zostały otwory pięter, a nawet dolne partie narożników budynku. Pomimo tego Grennan pozostaje bardzo ciekawym przykładem donżonu, czy też wieży mieszkalnej, charakteryzującej się rozbudowanym układem przestrzennym wnętrza (oratorium w grubości muru, system kanalizacyjny latryn).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Pilsworth W.J., Thomastown, „Kilkenny Archaeological Society”, 5/1952.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.
Waterman D.M., Rectangular Keeps of the Thirteenth Century at Grenan (Kilkenny) and Glanworth (Cork), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 98, No. 1/1968.






