Historia
Zamek został zbudowany w latach 30-tych XIII wieku przez anglo-normańskich zdobywców północno-wschodniej części Irlandii. Jego fundatorem był Hugh de Lacy II, earl Ulsteru. Główną siedzibę miał on w Carrickfergus, natomiast Greencastle miało zabezpieczyć połączenie z jego majątkami w Carlingford i zapewnić kontrolę nad strategicznie ważną zatoką. Ponadto zamek stanowił centrum posiadłości ziemskiej, w skład której wchodził również kościół. Po śmierci Hugh de Lacy w 1242 lub 1243 roku zamek stanowił własność królewską, oddawaną pod opiekę członków rodziny de Burgh, kolejnych earlów Ulsteru. Po raz pierwszy nowy zamek został wspomniany w przekazach pisemnych w 1254 roku, kiedy to był zaopatrywany w prowiant z Dublina. Natomiast w latach 1259-1260 odnotowano informacje o materiałach budowlanych, użytych do wzmocnienia lub naprawy donżonu, koniecznych zapewne po spaleniu Greencastle przez Irlandczyków w 1260 roku.
W 1315 roku zamek został zdobyty przez szkockie wojska Edwarda Bruce’a, lecz wkrótce odzyskały go królewskie oddziały wysłane z Dublina (ówczesny zarządca Greencastle, Robert de Coulrath, z nieznanych przyczyn został uwięziony w Dublinie, gdzie zmarł śmiercią głodową). W 1333 roku, w ramach dochodzenia przeprowadzonego po zamordowaniu Williama, młodego earla Ulsteru, dotyczącego posiadanych przez niego w chwili śmierci ziem, opisano Greencastle jako miejsce, którego wartość nie przewyższała kosztów utrzymania. Jednak w obliczu niepokojów, jakie później dotknęły prowincję, zamek najwyraźniej odegrał istotną rolę. W 1335 roku jego obronność wzmocniono sześcioma balistami. Mniej więcej w tym czasie zamek był oblegany przez Irlandczyków, a dwukrotnie odsiecz przyniosły mu oddziały pod dowództwem Henry’ego de Maundevilla, który prawdopodobnie został następnie mianowany jego zarządcą. W 1343 roku zamek został zdobyty i zniszczony przez Irlandczyków, lecz wkrótce potem przeprowadzono naprawy, gdyż w 1356 roku wzmiankowany był tamtejszy konstabl, William de Doun.
Mimo odzyskania inicjatywy przez rdzennych mieszkańców Ulsteru, Anglicy zdołali utrzymać silną kontrolę nad przybrzeżnymi terenami wyspy. Lionel z Clarence, drugi syn Edwarda III, sprawujący w latach 1361–1365 urząd namiestnika królewskiego w Irlandii (ang. King’s Lieutenant), wyznaczył na konstabla Greencastle niejakiego Geoffreya Whyta. Przynajmniej do czasu wyjazdu Lionela, Greencastle pozostawało dość pewnie w angielskich rękach. Już jednak w 1375 roku zamek prawdopodobnie został zniszczony przez przedstawiciela rodu Magennis z Iveagh. Zdecydowane kroki podjęte w Ulsterze przez Edmunda Mortimera, po objęciu przez niego w 1379 roku funkcji namiestnika królewskiego, obejmowały zapewne również wzmocnienie Greencastle, bowiem w ciągu kolejnych trzydziestu lat często pojawiały się wzmianki o tamtejszych zarządcach, pośród których byli Walter Somy w 1382 roku, Roger White de Duno w 1386 roku, czy William Syngylton w 1387 roku. W latach 1400-1401 urząd zarządcy zarówno Greencastle, jak i pobliskiego Carlingford, sprawował Stephen Gernon, otrzymujący roczne uposażenie w wysokości 20 funtów za pierwszy z tych zamków oraz 5 funtów za drugi. Po tym okresie najpewniej utrzymano praktykę powierzania obu funkcji jednej osobie.
W XV wieku wzmianki o Greencastle pojawiały się rzadko, choć prawdopodobnie zamek nadal zachowywał pewne znaczenie, pomimo że na początku stulecia znajdować się miał w złym stanie (z tego powodu w 1408 roku usunięty został z urzędu ówczesny zarządca zamku, niejaki John More). W 1469 roku Edmund White otrzymał dożywotni zarząd nad Greencastle i Carlingford, zaś w 1495 roku wydano dekret, zgodnie z którym urząd ich zarządcy mógł sprawować wyłącznie Anglik z urodzenia. Pod koniec XV lub na początku XVI wieku przeprowadzono gruntowną przebudowę donżonu, celem zwiększenia standardu mieszkalnego. Odnowiony zamek w 1505 roku został nadany Geraldowi, earlowi Kildare. Trzydzieści lat później Greencastle, być może z pewną przesadą, opisano jako niemal zniszczone. Pomimo tego w 1537 roku znalazło się w wykazie angielskich zamków i garnizonów, a w latach 1536-1537 odnotowano również nadanie urzędu konstabla Johnowi Prowse’owi. W 1539 roku kwoty uzyskanych ze sprzedaży mienia pochodzącego z niektórych zlikwidowanych irlandzkich klasztorów, przeznaczono na naprawę i rozbudowę królewskich zamków Carlingford, Greencastle i Ardglas. Niemniej jednak już w 1549 roku ponownie odnotowano, że znajdowały się w opłakanym stanie.
W 1552 roku Greencastle objęte zostało nadaniem ziemskim na rzecz sir Nicholasa Bagenalla, z którego inicjatywy zamek poddano pierwszym wczesnonowożytnym modyfikacjom (duże okna na piętrze donżonu, nowy budynek na terenie dziedzińca). Stan zewnętrznych fortyfikacji zapewne był jeszcze nie najgorszy, gdyż w 1597 roku Greencastle wymieniono jako jedno z niewielu miejsc w Ulsterze, w których znajdował się garnizon utrzymywany przez królową. Funkcję mieszkalną i wojskową zamek mógł pełnić do połowy XVII wieku, do czasu nieudanego powstania irlandzkich katolików i wojskowej interwencji angielskich oddziałów Olivera Cromwella.
Architektura
Zamek zbudowany został na zachodnim skraju półwyspu, wcinającego się w wody głębokiej zatoki Carlingford Lough. Pod budowę wybrano niewysokie, ale skaliste wzniesienie, za sprawą którego Greencastle było dobrze widoczne na płaskim terenie przylądka i mogło kontrolować pobliską cieśninę. Naturalne ukształtowanie terenu nie wpłynęło znacząco na plan zamku, gdyż miał on dość regularny, trapezowaty rzut. Składał się z centralnie usytuowanego donżonu, najstarszej murowanej części założenia, który w czwartej ćwierci XIII wieku otoczono obwodem muru obronnego z czterema narożnymi wieżami. Całość zajmowała obszar o wymiarach około 47 x 37 metrów i była otoczona wykutą w skalnym podłożu fosą o szerokości 6,7 metra (na dnie zwężająca się do około 3 metrów) oraz głębokości niecałych 4 metrów. W jej narożniku południowo-wschodnim utworzono tamę, rozwiązanie niezwykłe, biorąc pod uwagę próbę utrzymania wody w rowie wykutym w całkowicie porowatej skale.
Donżon zbudowany został na planie prostokąta o wymiarach 21,3 × 11,9 metrów, z dłuższymi bokami umieszczonymi na osi wschód-zachód. Jego mury wzniesiono z łamanego kamienia z ciosanymi narożnikami. Uzyskały niezbyt wielką grubość wynoszącą 1,8 metra, ale zostały dodatkowo wzmocnione w narożnikach płytkimi pilastrami i wzdłuż całego obwodu wydatną skarpą cokołową. Początkowo budynek mieścił tylko dwie kondygnacje: komorę pełniącą rolę spiżarni w przyziemiu i piętro mieszczące reprezentacyjną dużą aulę (ang. great hall). Przyziemie było jednoprzestrzenne (bez podziałów wewnętrznych), doświetlane szczelinowymi, rozglifionymi do środka otworami. Przykrywał je płaski strop belkowy. Aula na piętrze dostępna była drewnianymi schodami bezpośrednio z dziedzińca, za pomocą portalu umieszczonego blisko południowo-zachodniego narożnika w ścianie południowej. Jej wnętrze wyposażono w większe okna i latrynę w grubości muru w narożnika północno-wschodniego.
Na przełomie XV i XVI wieku donżon podwyższono o dodatkową kondygnację, a narożniki nadbudowano do formy smukłych czworobocznych wieżyczek, przewyższających rdzeń budynku o jedno piętro. Zarówno wieżyczki, jak i koronę murów głównej części donżonu zwieńczono krenelażem, chroniącym chodnik straży który obiegał dach najwyższego piętra. Wnętrze przyziemia podzielono trzema ścianami działowymi, zapewniającymi podstawę dla utworzony wówczas sklepień kolebkowych. W południowej części ściany zachodniej, celem ułatwienia komunikacji, ale kosztem obniżenia obronności, przepruto nowe wejście na poziomie gruntu, chronione małym wykuszem machikułowym nadwieszonym na przedpiersiu. Tuż za nim przy ścianie zachodniej utworzono schody wiodące na piętro, gdzie powiększono otwory okienne, a w ścianę północną wstawiono kominek. Dostęp na drugie piętro zapewniono spiralną klatką schodową, wstawioną w narożnik południowo-zachodni. otwory strzelnicze w piwnicy również zostały zablokowane, W przyziemiu miejsce pierwotnych prostych otworów szczelinowych zajęły mniejsze, obustronnie rozglifione strzelnice, odpowiednie do używania ręcznej broni palnej.
Mur obronny miał około 1,4 metra grubości. Prawdopodbnie w jego koronie znajdował się chodnik straży, połączony z narożnymi wieżami. Wieże te miały kształt podkowiasty o szerokości około 8,5 metra, za wyjątkiem południowo-zachodniej, powstałej w rzucie nieco większym niż trzy czwarte koła. Możliwe, że jej odmienny kształt związany był z funkcjonującą w pobliżu bramą. Wszystkie wieże były mocno niewysunięte przed sąsiednie kurtyny muru obronnego, ale nie tylko pełniły funkcje obronne, lecz mieściły również pomieszczenia mieszkalne. W wieży północno-wschodniej mieściły się komnaty na parterze i piętrze, a od południa przylegał do niej duży budynek, w który mógł mogła się znajdować główna prywatna komnata właściciela zamku. Wieża północno-zachodnia po stronie wschodniej mieściła niewielki ryzalit sąsiadujący z kurtyną muru obronnego, zapewne mieszczący latrynę. W podobne boczne ryzality latrynowe wyposażona była wieża północno-wschodnia i prawdopodobnie południowo-wschodnia.
Stan obecny
Obecnie teren Greencastle zajmuje gospodarstwo rolne, którego zabudowania na szczęście w większości znajdują się poza obrębem dawnego dziedzińca zamkowego. Do czasów współczesnych zachowała się szara bryła masywnego donżonu, dobrze widoczna zarówno z głębi lądu, jak i od strony morza. Zewnętrzny obwód obronny uległ znacznej degradacji, za wyjątkiem dolnych partii wieży północno-wschodniej i sąsiadujących z nią odcinków muru obronnego, a także fragmentów wieży południowo-zachodniej i północno-zachodniej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Collins A.E., Jope M., Morton W.R., Waterman D.M., Excavations at Greencastle, Co. Down, 1951, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 15/1952.
Gaskell-Brown C., Excavations at Greencastle, County Down, 1966-1970, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 42/1979.
McNeill T., Castles in Ireland. Feudal power in a Gaelic World, London-New York 2005.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.