Historia
Klasztor w Fertag (gael. Fertae Caerach) założony został w początkach VI wieku przez Ciarána z Saigir, jednego z dwunastu apostołów Irlandii i późniejszego patrona królestwa Ossory (gael. Osraige). Klasztor przetrwał okres wikińskich najazdów na Irlandię, spośród których jeden odparto w 861 roku. Musiał prosperować na przełomie XI i XII wieku, kiedy to na jego terenie wzniesiono okazałą cylindryczną wieżę. Po raz pierwszy została ona odnotowana w przekazach pisemnych w 1156 roku. Wówczas to mistrz Eochaidh Ua Cuinn spłonął w wieży klasztoru Fertagh („cloicteach of Fearta”), podczas najazdu zwierzchniego króla Irlandii Muirchertacha Mac Lochlainna.
W XIII wieku rodzina Blanchfieldów ufundowała w Fertagh przeorat pod wezwaniem św. Kierana, przeznaczony dla kanoników regularnych św. Augustyna. W 1251 roku przeor oraz kanonicy z Fertagh i Aghmacart otrzymali królewskie listy zapewniające im pełną i nieograniczoną ochronę. Cieszyli się nią do czasu reformacji, kiedy to w 1540 roku augustiański klasztor został skasowany. Ostatni przeor Robert Shortall otrzymał rentę w wysokości pięciu marek, a klasztorne ziemie w 1567 roku przekazano osobom lojalnym wobec angielskiej władzy i sprzyjającym protestanckiemu wyznaniu, pochodzącym z gałęzi rodu Butlerów z Ormond.
Od czasów panowania królowej Elżbiety aż do 1731 roku, w poaugustiańskim kościele w Fertagh, usytuowanym na terenie dawnego klasztoru celtyckiego, sporadycznie odprawiano nabożeństwa protestanckie. W 1731 roku budynek odrestaurowano i zaczęto użytkować jako kościół parafialny, jednak już w 1780 roku zawalił się dach kościoła, wskutek czego budowla została opuszczona. Niedługo później przeniesiono średniowieczny portal i wschodnie okno do kościoła protestanckiego w Johnstown, a w 1832 roku kolejne gotyckie okno do kościoła katolickiego w Johnstown.
Architektura
Klasztor założony został na płaskim terenie po południowo-wschodniej stronie rzeki Goul, odległej o około 600-900 metrów. We wczesnym średniowieczu składać się musiał z wolnostojącego kościoła lub kaplicy, a także z prostych pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych. Obok kościoła musiał znajdować się wielki krzyż lub kamienna płyta z wyrzeźbionym krzyżem, które nie były znacznikami grobowymi, ale publicznymi, najczęściej bogato zdobionymi pomnikami, wyznaczającymi centralne miejsce klasztoru. W miarę rozwoju, obok kościoła powstawać mogły kolejne kaplice i oratoria, natomiast pod koniec XI lub w pierwszej połowie XII wieku zbudowana została typowa dla celtyckiego monastycyzmu cylindryczna wieża. Pełniła ona funkcje obronne lub wartowniczo-ostrzegawcze. Mogły w niej być deponowane najwartościowsze przedmioty mnichów, składowane zwłaszcza w okresach zagrożenia. Na co dzień najwyższa kondygnacja wieży była przeznaczona na dzwonnicę. Całe założenie klasztorne prawdopodobnie otoczone było rowem i wałem na rzucie zbliżonym do koła lub owalu.
Wieża założona została na planie koła o średnicy 4,8 metra. Uzyskała bardzo dużą wysokość, nawet jak na inne budowle tego typu, sięgającą wraz z kamiennym stożkowatym hełmem aż około 35 metrów. Dokonano tego przy zaskakująco płytkim fundamencie, nie posadowionym na skale, a jedynie zagłębionym w ziemi. Wieża zbudowana została z równo kładzionych, niewielkich wapiennych bloków. Wejście tradycyjnie umieszczono nad poziomem gruntu, na wysokości około 3,3 metra, tak by było dostępne wyłącznie po drabinie. Pierwotnie było utworzone z klińców i zamknięte półkoliście. Powyżej umieszczono pięć otworów okiennych, po jednym na osobnej kondygnacji, z których trzy zamknięto dwuspadowo a dwa prosto. Na najwyższej kondygnacji dodatkowo przebito okna zwrócone w kierunku głównych stron świata, wszystkie z dwuspadowymi zamknięciami. Mur trzonu wieży oddzielono od hełmu gzymsem. Nietypowym posunięciem było pozostawienie w górnej części wieży kilku czworobocznych otworów maczulcowych, nie zaślepionych po usunięciu rusztowań, jakie stosowano w trakcie prac budowlanych.
Po założeniu w XIII wieku na terenie starego klasztoru przeoratu augustiańskiego, na wschód od cylindrycznej wieży, a więc prawdopodobnie na miejscu starszego kościoła klasztornego, wzniesiono świątynię gotycką. Pierwotnie była to zapewne prosta budowla na planie prostokąta, pozbawiona wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium. W okresie późnego gotyku do korpusu dobudowana została od północy czworoboczna kaplica. Wejście do kościoła od czasu XV-wiecznej przebudowy wiodło przez profilowany portal ostrołuczny, z zewnętrzną częścią archiwolty wygiętą w ośli grzbiet, oflankowaną sterczynami i udekorowaną płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi. Oświetlenie kościoła i kaplicy zapewniały dwudzielne okna ostrołuczne i zamknięte oślimi grzbietami.
Stan obecny
Spośród zabudowań wczesnośredniowiecznego klasztoru zachowała się tylko cylindryczna wieża, jedna z najwyższych i najsmuklejszych, jakie powstały w XI/XII wieku na terenie Irlandii. Obecnie brakuje jej większości kamiennego hełmu i pierwotnego portalu wejściowego, ale poza tym uniknęła większych zniszczeń i przekształceń. W sąsiedztwie wieży znajdują się ruiny średniowiecznego kościoła z XIII/XV wieku, w okresie nowożytnym bezmyślnie przystosowanego do gry w piłkę ręczną i częściowo pokrytego cementem. Z korpusem kościoła sąsiaduje kaplica z XVI-wiecznym bogato dekorowanym nagrobkiem. Wschodnie okno i portal wejściowy kościoła znajdują się dziś w protestanckim kościele w nieodległym Johnstown. Okno pochodzące z północnej ściany kaplicy, znajduje się natomiast w nowożytnym kościele katolickim w Johnstown. Na miejscu widoczne jest tylko jedno uszkodzone średniowieczne okno dwudzielne. W kościele katolickim w Johnstown znajduje się również wieloboczna, rzeźbiona chrzcielnica, pochodząca z dawnego klasztoru augustianów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lalor B., The Irish round tower. Origins and architecture explored, Dublin 2016.
Lyng T.P., Fertagh – Parish of Johnstown,”Old Kilkenny Review”, 11/1959.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.