Historia
Pierwszy zamek w zamek Granagh (znany także pod nazwą Granny) zbudowany został pod koniec XIII wieku lub we wczesnych latach XIV stulecia z fundacji rodziny Power (Le Poer). W 1375 roku przeszedł na własność możnego rodu Butlerów, za sprawą którego pod koniec XIV lub w XV wieku wzniesiono murowany obwód obronny i wieżę mieszkalną. W latach 90-tych XV wieku zamek miał zostać rozbudowany przez Piersa Ruadha Butler oraz jego żonę, hrabinę Margaret, ale nie pozostawiono informacji o zakresie prowadzonych wówczas prac. Granagh stanowiło jedną z głównych siedzib Butlerów z Ormond co najmniej do 1641 roku. Dziewięć lat później zamek został zdobyty przez angielskie wojska Olivera Cromwella, co przyczyniło się do upadku siedziby. Z czasem porzucone zabudowania i mury obronne zaczęto rozbierać celem pozyskania materiału budowlanego dla okolicznych domów.
Architektura
Zamek usytuowany został na północnym brzegu rzeki Suir, po zewnętrznej stronie jej zakola, w bliskiej odległości od leżącego na południowym-wschodzie miasta Waterford. Z powodu nadrzecznej lokalizacji, teren dziedzińca zamku łagodnie opadał ku południowi, gdzie nie był zakończony wysokimi skarpami, lecz kamienistą plażą. Szerokie koryto Suir stanowiło więc istotną barierę, lecz teren zamku pozbawiony był oprócz niej większych naturalnych walorów obronnych. Kontrolował natomiast położony w pobliżu bród, co wyjaśniałoby dlaczego najsilniejsze obwarowania zamku zwrócono ku południowi, a nie w stronę otwartego przedpola na północy.
Granagh założono na planie zbliżonym do kwadratu o bokach długości około 30 metrów, wyznaczonych przez masywny mur obronny o grubości do 2,4 metrów, wzmocniony dwoma cylindrycznymi basztami w narożnikach południowych. Narożnik północno-wschodni utworzony został przez donżon, czy też czworoboczną wieżę mieszkalną, w całości zlokalizowaną w obrębie dziedzińca (jej elewacja północna i wschodnia stanowiła przedłużenie sąsiednich kurtyn muru obronnego). Po zachodniej stronie rdzenia zamku znajdować się mógł kolejny dziedziniec, otoczony cieńszym murem obronnym, być może pełniący rolę podzamcza. Jego ochronę zapewniać mogła co najmniej jedna cylindryczna narożna baszta. Brama znajdowała się po stronie wschodniej, w prostym portalu z drzwiami blokowanymi ryglem, na podzamcze musiał więc prowadzić osobny wjazd od północy lub zachodu. Być może wschodni wjazd chroniony był przez nadwieszony wykusz (machikułę), dostępny z górnych partii muru kurtynowego.
Wieża mieszkalna była okazałą budowlą na planie prostokąta ze ściętym narożnikiem północno-wschodnim. Mieściła pięć kondygnacji, prawdopodobnie pierwotnie zakończonych chodnikiem straży ukrytym za blankowanym przedpiersiem. Cechą charakterystyczną była drobna czworoboczna wieżyczka latrynowa, wysunięta z narożnika południowo-wschodniego, gdzie została nadbudowana na fragmencie muru obwodowego zamku. Na południowej elewacji najwyższego piętra nietypowo utworzono wykusz okienny, być może dostawiony wtórnie. Piętra wieży mieszkalnej łączyła spiralna klatka schodowa w narożniku północno-wschodnim. Na poszczególnych kondygnacjach utworzono po jednym dużym pomieszczeniu, za wyjątkiem przyziemia, podzielonego na dwie podsklepione komory. Komory te służyły jako spiżarnie, natomiast wyższe piętra pełniły funkcje mieszkalne. Każde z nich było wyposażone w kominek i miało zapewniony dostęp do latryny. Schody w narożniku północno-wschodnim prowadziły nie bezpośrednio do komnat (za wyjątkiem najwyższej kondygnacji), lecz do korytarzy, czy też przedsionków, co miało na celu zapewnienie większej prywatności. Ponadto komnata na pierwszym piętrze została połączona z sąsiednią aulą. Co ciekawe pierwotnie było to jedyne wejście do wieży.
W obrębie dziedzińca oprócz wieży mieszkalnej znajdował się murowany budynek auli (ang. hall), dostawiony do wieży mieszkalnej od zachodu i do północnej kurtyny muru obronnego, stanowiący z wieżą jeden zespół. Jego szerokość wynosiła około 8 metrów, długością natomiast nie sięgał narożnika północno-zachodniego. Mieścił dużą reprezentacyjną salę, dla której nie starczyło miejsca w wieży. Tradycyjnie znajdowała się ona na piętrze, pod którym funkcjonowało niskie przyziemie o przeznaczeniu gospodarczym. Aula oświetlana była co najmniej dwoma dużymi, trójdzielnymi oknami z prześwitami zamkniętymi oślimi grzbietami, osadzonymi w obszernych wnękach o półkolistych zamknięciach, natomiast przyziemie rozglifionymi do wnętrza otworami szczelinowymi. Rozglifienia górnych okien ozdobiono wizerunkami aniołów, z których jeden trzymał miecz i szalę sprawiedliwości, drugi zaś herb rodu Butlerów. Łuki górnych wnęk okiennych udekorowano profilowaniem w formie skręconych wałków.
Narożne baszty nie miały idealnie tych samych rozmiarów, choć wniesione zostały w jednym etapie budowlanym. Wszystkie były silnie wysunięte przed sąsiednie kurtyny i mogły wzajemnie się flankować. Oprócz funkcji obronnej służyły celom mieszkalnym, prawdopodobnie dla polepszenia warunków bytowych garnizonu. Baszta południowo-zachodnia przy głównym dziedzińcu miała koliste przyziemie i piętro z wnętrzem na rzucie czworoboku. Obie te kondygnacje wyposażono w kominki oraz przejścia w grubości muru do latryn. Prawdopodbnie podobnie wyposażone było wnętrze baszty południowo-wschodniej.
Stan obecny
Zamek ma dziś formę częściowej ruiny o czytelnym pierwotnym układzie przestrzennym. Zachował prawie pełen obwód muru obronnego wokół głównego dziedzińca, choć w paru miejscach jest on już znacznie obniżony. Dodatkowo usunięty został narożnik północno-zachodni, na miejscu którego wzniesiono nowożytny wiatrak. Spośród narożnych baszt w najlepszym stanie zachowała się południowo-zachodnia, wciąż mieszcząca dwie kondygnacje z kominkami i latrynami, a także wyposażona w oryginalne otwory strzeleckie. Dominantą wysokościową pozostaje wieża mieszkalna, zachowana do poziomu przedpiersia, za wyjątkiem narożnika północno-zachodniego, zawalonego na wysokości dwóch najwyższych pięter. Część okien wieży została zmodernizowana w okresie nowożytnym, w jej przyziemiu przebito nowe wejścia, późniejszym dodatkiem noże być też okazały wykusz południowy. Niestety nie zachował się sąsiedni budynek auli, oprócz fragmentu ściany północnej z jednym górnym oknem i dwoma dolnymi otworami szczelinowymi. W kurtynie wschodniej widoczny jest portal bramny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kennington McCarthy J., Castles in Space. An Exploration of the Space in and Around the Tower Houses of South-East Kilkenny, Belfast 2007.
McNeill T., Castles in Ireland. Feudal power in a Gaelic World, London-New York 2005.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.