Historia
Dobra ziemskie Grallagh po raz pierwszy odnotowane zostały w przekazach pisemnych w 1421 roku i po raz kolejny w latach 1499-1500. Murowana wieża mieszkalna prawdopodobnie zbudowana została na przełomie XV i XVI wieku, a w kolejnych latach XVI stulecia wzmocniona zewnętrznym murem obronnym. Stanowiła własność rodu Butlerów, baronów Dunboyne. W drugiej połowie XVI wieku, wraz z innymi wieżami z terenu hrabstwa Tipperary, stała się obiektem sporu w obrębie rodziny, pomiędzy lordem Dunboyne a jego bratem Peterem Butlerem. W trakcie konfliktu doszło nawet do walk o Grallagh i w konsekwencji w 1565 roku do interwencji Tajnej Rady (ang. Privy Council). Kolejny spór o wieżę miał miejsce w 1592 roku, zakończony ostatecznie wymianą Grallagh za Boytonrat pomiędzy dwoma członkami rodu Butlerów. Rodzina dzierżyła wieżę co najmniej do czasu powstania irlandzkich katolików z lat 40-tych XVII wieku. Prawdopodobnie jeszcze w XVIII stuleciu wieża była zamieszkiwana przez innych dzierżawców.
Architektura
Wieżę zbudowano po południowo-zachodniej stronie strumienia, na terenie pozbawionym większych różnic wysokości. Założona została na planie prostokąta o wymiarach około 12,4 × 9,8 metra, w obrębie otoczonego kamiennym murem dziedzińca o długości około 34 metrów. W przyziemiu wieża uzyskała masywne ściany, lecz powyżej pierwszej kondygnacji ich grubość znacznie zmniejszono, a to za sprawą wydatnej skarpy cokołowej, opinającej całą budowlę do wysokości paru metrów. W koronie mury wieży zwieńczono chodnikiem straży i dwoma obłymi bartyzanami, usytuowanymi naprzeciwlegle od południa i północy (dłuższa oś wieży rozplanowana została pod skosem w stosunku do stron świata).
Pierwotne otwory okienne wieży operowały formami typowymi dla irlandzkich późnośredniowiecznych domów wieżowych. Były rozmieszczone nieregularnie, w większości były bardzo wąskie i rozglifione do wnętrza (w przyziemiu wyjątkowo także na zewnątrz). W dolnych kondygnacjach i w mniej ważnych pomieszczeniach miały kształt prostych szczelin, niekiedy fazowanych od strony zewnętrznej. Okna kondygnacji mieszkalnych miały bardziej ozdobne formy z zamknięciami w ośle grzbiety, przy czym na przedostatnim i najwyższym piętrze zastosowano profilowane okna dwudzielne z gzymsami okapowymi. Niektóre z okien w pomieszczeniach mieszkalnych wyposażono we wnękach w boczne kamienne siedziska.
Wejście do wieży znajdowało się w jednej z krótszych ścian, po stronie południowo-zachodniej, blisko narożnika zachodniego. Umieszczono tam wysoki, uskokowy portal o ostrołucznym zamknięciu, zamykany żelazną kratą, którą blokowano łańcuchem przeciąganym przez otwór w ościeżu. Tradycyjnie portal prowadził do przedsionka w grubości muru, połączonego z klatką schodową i z głównym pomieszczeniem przyziemia. Nie utworzono jednak komory, ani wnęki dla odźwiernego lub strażnika, zaś klatka schodowa miała formę prostego biegu schodów, a nie cylindryczną. Przedsionek chroniony był motorowerem tak zwanej mordowni.
Wnętrze wieży dzieliło się na pięć kondygnacji, z których dwie nad głównymi pomieszczeniami przykryte były sklepieniami (przyziemie i przedostatnie piętro), a pozostałe drewnianymi stropami i otwartą więźbą dachową (najwyższe piętro). Słabo oświetlone i nieogrzewane, ale wyposażone w ścienne półki przyziemie musiało pełnić funkcje gospodarcze (skład, spiżarnia), natomiast piętra były mieszkalne, przy czym najwyższa kondygnacja z dwudzielnymi oknami zapewne służyła jako reprezentacyjna aula. W grubości murów oprócz klatki schodowej ukryto korytarze zakończone latrynami.
Stan obecny
Wieża jest dziś częściową ruiną, zachowaną do poziomu najwyższej kondygnacji, ale z ubytkami muru w ścianie północno-zachodniej i południowo-wschodniej na poziomie najwyższego piętra. W większości zachowała późnośredniowieczną formę, za wyjątkiem paru zmodernizowanych w okresie nowożytnym okien. Pomimo zniszczeń korony muru, wciąż zachowane są dwie bartyzany, ponadto widocznych jest sporo późnogotyckich otworów okiennych i strzeleckich, a także portal wejściowy. Wewnątrz nad dwoma kondygnacjami zachowały się sklepienia. Wejście do wieży zapewne jest możliwe, jest też dobrze widoczna z sąsiedniej drogi publicznej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cairns C., The tower houses of county Tipperary, Dublin 1984.
O’Mahony M., Shaping space in stone: the spatio-structural development of Irish tower-houses and their connection to British tower-houses, „The Journal of Irish Archaeology”, Vol. 34/2025.
Salter M., The castles of North Munster, Malvern 2004.