Historia
Kościół św. Marii w Gowran zbudowany został około przełomu trzeciej i czwartej ćwierci XIII wieku, prawdopodobnie na miejscu starszego irlandzkiego ośrodka monastycznego. Patronat nad kościołem objęli przedstawiciele rodu Butlerów, potomkowie Theobalda FitzWaltera, anglo-normańskiego zdobywcy Gowran (gael. Bealach Ghabhrain), który w 1206 roku wydał miastu przywilej lokacyjny i określił majątkowe podstawy funkcjonowania miejscowej parafii, przekazując jej dziesięciny dzierżawców swoich dóbr i mieszkańców miasta. Do jej zarządzania wyznaczeni zostali templariusze, co zapewne miało związek z udziałem w krucjacie brata Theobalda, Huberta Waltera.
W 1306 roku wartość plebani Gowran przy kościele św. Marii oszacowano na 44 funty rocznego dochodu, co oznaczało, że tamtejsza parafia była bogatą według irlandzkich standardów, a w konsekwencji mającą możliwość budowy i konserwacji okazałego kościoła. Templariusze utrzymywali przy kościele bajlifa, który pobierał i rozliczał dochody. Przykładowo w 1307 roku mistrze templariuszy z Clontarf, po zbadaniu sprawozdania finansowego Willliama Pygeona („ballivus noster de Ballygaurean”), ogłosił jego dymisję po potrąceniu wydatków. Templariusze wyznaczali także wikariusza, wypełniającego zwyczajowe obowiązki sakramentalne i duszpasterskie zamiast plebana. Wikariusz, a więc templariusze sprawowali opiekę nad prezbiterium kościoła, natomiast korpus nawowy znajdował się w gestii mieszczan, którzy co najmniej od połowy XIV wieku mianowali prokuratorów (ang. proctor) lub tak zwanych strażników kościelnych, aby nadzorowali prace remontowe, zatrudniali rzemieślników i zarządzali pieniędzmi ze zbiórek i donacji parafian. Po kasacie zakonu templariuszy w 1307 roku, pomimo przejęcia ich dóbr przez joannitów, zapewne wzrosło znaczenie patronatu nad kościołem rodu Butlerów.
W początkach XIV wieku przy kościele założone zostało kolegium czterech wikariuszy. Przypuszczalnie w związku z podniesieniem rangi świątyni, przebudowane i powiększone zostało wówczas prezbiterium, mające pomieścić zwiększoną liczbę kapłanów oraz coraz liczniejsze pochówki przedstawicieli rodu Butlerów. Kolejne prace budowlane przy kościele prowadzono w XV wieku, kiedy to podwyższono lub przebudowano wieżę oraz założono krenelaż w nawie głównej korpusu. W 1421 roku papież udzielił odpustów pokutnikom i pielgrzymom, którzy odwiedzali Gowran i wspierali jałmużną naprawy i konserwację kościoła. Według bulli miały one być konieczne z powodu zniszczeń wojennych.
W trakcie XVI-wiecznej reformacji kolegiata przy kościele św. Marii nie została zniesiona, bowiem była fundacją świecką. Jedynie ta część probostwa i patronatu, jaką posiadali joannici, przeszła na angielskiego władcę. Pomimo narastających konfliktów religijnych, mieszkańcy Gowran nadal troszczyli się o stan kościoła i ponosili koszty jego utrzymywania oraz napraw. Nie odnotowano też żadnych tumultów lub prób niszczenia średniowiecznego wyposażenia katolickiej świątyni. Kościół prawdopodobnie nie odniósł też większych zniszczeń w trakcie powstania irlandzkich katolików z lat 40-tych XVII wieku i późniejszej interwencji wojskowej Olivera Cromwella. Został nawet około 1646 roku powiększony o kaplicę rodziny Kealy. Budynek podupadł dopiero w XVIII stuleciu, aż na początku XIX wieku znajdował się w stanie ruiny. W 1826 roku zburzone zostało średniowieczne prezbiterium kolegiaty, na miejscu którego wzniesiono nowożytny protestancki kościół parafialny, podczas gdy stary korpus nawowy pozostawiono w ruinie.
Architektura
Kościół zbudowany został w południowej części średniowiecznego miasta lokacyjnego. Otaczający go cmentarz od XV wieku przylegał na południu do muru obronnego otaczającego Gowran, a od zachodu przypuszczalnie do poprzecznych obwarowań, które dzieliły miasto na dwie części lub były pozostałością po powiększeniu zasięgu miasta. po północnej stronie w bliskiej odległości od kościoła przebiegała przelotowa droga, łącząca północno-wschodnią i zachodnią bramę miejską i przecinają plac rynkowy. Sam kościół ulokowany był na niewysokim wzniesieniu o łagodnych stokach, opadających ku zachodowi i ku strumieniowi płynącemu na południu.
Kolegiata była kościołem okazałym, jak na sakralne budowle XIII-wiecznej Irlandii, składającym się z trójnawowego, czteroprzęsłowego korpusu o formie bazyliki i prostokątnego prezbiterium po stronie wschodniej, pomiędzy którymi dobudowana została przysadzista wieża na rzucie czworoboku zbliżonego do kwadratu (musiała ona zająć część miejsca prezbiterium lub też była planowana od początku, a jedynie została ukończona w późniejszym okresie średniowiecza). Ponadto w XIV wieku od południa do nawy bocznej dostawiona została kruchta. Korpus nawowy pierwotnie nie był opięty przyporami, jedynie przy fasadzie zachodniej umieszczono dwa pilastry pomiędzy nawami i kolejne dwa w narożnikach. Nawę i prezbiterium przykrywały dachy dwuspadowe, nawy boczne dachy jednospadowe. Prawdopodbnie w XV wieku przebudowano nawę główną, w koronie ścian zwieńczoną ozdobnym krenelażem. Podobnie zwieńczona mogła wówczas zostać wieża.
Oświetlenie korpusu nawowego zapewniały profilowane okna okna z trójlistnymi zamknięciami. W fasadzie nawy głównej tworzyły one okazałą triadę, ze środkowym otworem nieco wyższym od dwóch bocznych. Wszystkie trzy okna triady zwieńczono okapnikami, osadzonymi na konsolach o formie ludzkich głów i dwóch przyściennych kolumienkach z drobnymi kapitelami dekorowanymi motywami roślinnymi. Kolumienki te opuszczono w wąskie przestrzenie między otworami, natomiast nad nimi kompozycję uzupełniono pojedynczym otworem sześciolistnym. Nawy boczne od zachodu i wschodu doświetlały okna dwudzielne, również trójlistnie zamknięte, uzupełnione powyżej czwórliśćmi. Przypuszczalnie podobne okna pierwotnie znajdowały się w ścianach wzdłużnych naw bocznych, natomiast nawę główną od północy i południa oświetlały czterolistne okulusy. Ściany prezbiterium przeprute były triadami piramidalnie rozstawionych wąskich otworów.
Wnętrze korpusu podzielono na nawy i cztery przęsła za pomocą niskich filarów o przekroju krzyży równoramiennych z zaoblonymi ramionami, co nadało im kształt czterolistny. Na filary nałożono ostrołuczne i fazowane arkady, w których podłucza osadzono również fazowane żebra. W skrajnych przęsłach wschodnich zamiast odpowiednich pół-filarów zastosowano krótkie, nadwieszane na konsolach kolumienki. Prawdopodbnie w przęsłach tych w nawach bocznych znajdowały się kaplice z ołtarzami, dla których w ścianach utworzono wnęki z piscinami. Z tego też powodu okna wschodnie naw bocznych zostały wyróżnione bardziej dekoracyjnym potraktowaniem od strony wewnętrznej (zostały rozdzielne smukłymi kolumienkami z głowicami o roślinnej dekoracji i ozdobione delikatnym profilowaniem wokół trójliści i czwórliści).
Stan obecny
Średniowieczna kolegiata zachowała się do czasów współczesnych tylko w części zachodniej i środkowej, w postaci niezadaszonego korpusu nawowego i wieży, podczas gdy na miejscu pierwotnego prezbiterium stoi obecnie nowożytna budowla, wykorzystywana jako kościół parafialny. Kolegiata jest cenną pozostałością średniowiecznej irlandzkiej architektury sakralnej, gdyż duże kościoły miejskie były na wyspie rzadkością, ograniczoną jedynie do największych ośrodków anglo-normańskich, a w konsekwencji zachowały się w niewielu miejscach. Co więcej w murach kościołach przetrwały wysokiej jakości detale architektoniczne, takie jak XIII-wieczne obramienia okienne, wewnętrzne arkadki okien wschodnich naw bocznych, północne arkady międzynawowe, czy nagrobki rycerskich patronów świątyni. We wnętrzu nowożytnego prezbiterium zobaczyć można kamień ogamiczny z IV lub V wieku, odnaleziony w trakcie przebudowy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Empey A., Gowran, Co. Kilkenny, 1190-1610. Custom and conflict in a baronial town, Dublin 2015.
Farrelly J., Loughran A., O’Reilly B., Urban Archaeological Survey, County Kilkenny, Dublin 1993.
Hogg A.V., The Collegiate Church of St. Mary, Gowran, County Kilkenny, and Its Monuments, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 40, No. 4/1910.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.