Historia
Grobowiec Gortnavern zbudowany został prawdopodobnie w późnej epoce neolitu. Do jego wzniesienia przyczyniła się społeczność pasterska lub wczesnorolnicza, która musiała posiadać podział klanowy z przypisaniem do konkretnego terytorium. Powstanie budowli zapewne ułatwiały łagodne warunki klimatyczne, które nie wymuszały migracji i koczowniczego trybu życia, a co za tym szło wprowadzały przywiązanie do ziemi oraz organizację potrzebną do wznoszenia dużych, złożonych budowli. Zmiana ta zapewne wpłynęła na rozwój poczucia terytorializmu, praw do dziedziczenia, czy chęci oddawania hołdu przodkom. Widocznym przejawem tych aspiracji mogły być monumentalne budowle, pełniące rolę nie tylko miejsc pochówków, ale również przestrzeni służących do przeprowadzania ceremonii i rytuałów religijnych. W późnej epoce brązu grobowiec w Gortnavern zapewne nie był już wykorzystywany, ze względu na pojawienie się nowych form pochówków.
Architektura
Grobowiec zbudowany został w płytkiej dolinie, po zachodniej stronie rzeki Burnside. Został zorientowany dość nietypowo na południe, a nie w stronę wschodzącego słońca, z wejściem odchylonym lekko ku południowemu-zachodowi. Pierwotnie składać się musiał z kamiennego lub kamienno-ziemnego kopca (ang. cairn), przykrywającego prostokątną w planie komorę grobową. Kształt kopca mógł być dostosowany do formy komory grobowej, a więc lekko wydłużony i z zaoblonymi narożnikami dającymi kształt owalu, albo zbliżony do okręgu.
Komora grobowa składała się z pięciu kamiennych płyt, wąskich i dużych głazów o z grubsza płaskich powierzchniach, ułożonych dłuższymi bokami w pionie, tak że sięgały maksymalnej wysokości około 2,1 metra. Dwie pary takich kamieni utworzyły ściany wzdłużne na osi północ-południe, a piąty kamień zamknął komorę od strony północnej. Przypuszczalnie kolejny kamień pierwotnie zamykał południowe wejście do komory. Płyty tworzące ściany lekko zagłębiano w ziemi i często klinowano mniejszymi kamieniami celem ustabilizowania konstrukcji. Ich górne krawędzi mogły zostać częściowo wyrównane, celem lepszego dopasowania górnego głazu.
Komora grobowa przykryta była masywnym głaz pełniący rolę stropu, w rzucie mniej więcej prostokątny, o grubości od 0,3 do 0,6 metra, mającym płaską górną powierzchnię o wymiarach około 3 × 1,8 metra. Pierwotnie osadzony był on na kamieniach tworzących ściany, za wyjątkiem północnego kamienia po zachodniej stronie komory, który był zbyt niski. Nie mógł on stanowić podparcia dla płyty stropowej, ponieważ jej górna krawędź znajdowała się o około 0,6 metra niżej niż odpowiadająca jej płyta po przeciwnej stronie komory, czy też płyta poprzeczna na jej północnym krańcu. Nad niską płytą północno-zachodnią musiało zatem znajdować się wypełnienie kolejnym kamieniem, umieszczonym na wierzchu pierwszego.
Na górnej powierzchni kamienia stropowego miało zostać utworzonych narzędziem pięć płytkich zagłębień o formie tak zwanych miseczek (ang. cupmarks). Była to popularna forma zdobnictwa lub symboliczno-kultowego oznaczania megalitycznych budowli, występująca na obszarach Europy położonych wzdłuż wybrzeży Oceanu Atlantyckiego oraz w basenie Morza Śródziemnego. W Gortnavern wgłębienia nie utworzył żadnego wzoru. Zgrupowane były tylko w południowej części kamienia stropowego, a więc w pobliżu wejścia, choć po ukończeniu budowy grobowca musiały być już niewidoczne.
Stan obecny
Do czasów współczesnych w stosunkowo dobrym stanie przetrwał dolmen, czyli dawna komora grobowa, popularnie zwana Łożem Dermoda i Granii (ang. Dermod and Grania’s Bed). Jego płyta północna, tworząca ścianę po stronie wschodniej, została przesunięta ze swojego pierwotnego położenia i znacząco przechyliła się do wewnątrz, ale pozostałe stoją pionowo lub niemal pionowo. Zapewne na skutek przesunięcia północno-wschodniego kamienia, głaz stropowy przemieścił się ku południowi względem swojego pierwotnego położenia i obecnie nie spoczywa już na kamieniu poprzecznym, zamykającym komorę od północy. Głaz stropowy zsunął się, w rezultacie jego północna część znajduje się nisko, a koniec południowy, usytuowany nad pierwotnym wejściem, jest uniesiony pod kątem około 25 stopni względem poziomu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Borlase W., The dolmens of Ireland, London 1897.
Somerville B., Ancient Stone Monuments near Lough Swilly, County Donegal, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Sixth Series, Vol. 19, No. 2/1929.