Historia
Wieża mieszkalna Gortnaclea zbudowana została w późnym okresie średniowiecza, jako jedna z wielu siedzib możnego rodu Fitzpatricków z Ossory (posiadali oni między innymi wieże i zamki w Derrin, Castletown, Grantstown, Donoghmore, Ballacolla, Kilbreedy, Ballykealy, Cullohill, Ballaghmore). W 1566 roku wieża w Gortnaclea odnotowana została w przekazach pisemnych jako własność Donala Fitzpatricka, zaś w 1600 roku jako miejsce uwięzienia Thomasa Butlera, earla Ormond, porwanego przez Owneya O’Moora na skutek międzyrodowych konfliktów. Do zniszczenia i porzucenia wieży przyczynić się mogło irlandzkie powstanie z lat 40-tych XVII wieku i późniejsze walki z angielskimi wojskami Olivera Cromwella.
Architektura
Wieża zbudowana została na jednym z pagórków po zachodniej stronie niewielkiej rzeki Gully. Miała masywną i wysoką bryłę na planie prostokąta o długości 12,2 metrów i szerokości 9,9 metra, wzniesioną z kamienia łamanego i gruzu, układanego bez zachowania równych warstw. Narożniki wieży tradycyjnie wzmocniono dokładnie opracowanymi ciosami, natomiast podstawę budynku tak zwaną cokołową szkarpą. W koronie mury pierwotnie mogły być zwieńczone chodnikiem straży, dla którego odwodnienia utworzono rząd czworobocznych otworów. Alternatywnie otwory te służyły do podwieszenia drewnianego ganku o funkcji hurdycji.
Otwory okienne wieży były nieliczne i bardzo wąskie. Rozmieszczono je na poszczególnych elewacjach nieregularnie, za wyjątkiem otworów mniej więcej ułożonych w osi na elewacji wschodniej. Od strony zewnętrznej okna były fazowane, natomiast do wnętrza rozglifione. Co charakterystyczne, większość z nich została zamknięta półkoliście, być może w świadomym nawiązaniu przez budowniczych do architektury romańskiej i odrzuceniu kojarzonego z Anglikami gotyku. Jak we wszystkich średniowiecznych irlandzkich wieżach mieszkalnych, mniej ważne pomieszczenia i przestrzenie wieży doświetlały prostokątne szczeliny. Najważniejsze pomieszczenie reprezentacyjne na najwyższym piętrze oświetlały za to okna dwudzielne, zamknięte półkoliście i ujęte w prostokątne fazowane obramienia. Otwór wejściowy do wieży znajdował się w elewacji wschodniej na poziomie gruntu.
Wnętrze wieży mieściło pięć głównych kondygnacji. Cztery pierwsze podzielone były na czworoboczne pomieszczenia w obrębie muru obwodowego i wąskie komory w grubości muru wschodniego. Dość nietypowo komory w murze wschodnim nie były podsklepione, lecz rozdzielone drewnianymi stropami opartymi na kamiennych wspornikach. W ścianie tej znajdował się także przedsionek w przyziemiu, połączony z klatką schodową w narożniku północno-wschodnim. Najwyższa kondygnacja była najobszerniejsza, osadzona na kolebce pomieszczenia niższego piętra. Zapewne pełniła rolę auli (ang. hall), podczas gdy pozostałe piętra były mieszkalne, a przyziemie gospodarcze.
Stan obecny
Wieża zachowała się do czasów współczesnych prawie w pełnej wysokości, ale bez zawalonej całej czołowej ściany wschodniej. Nie ma więc portalu wejściowego, przedsionka, wąskich komór umieszczonych nad nim i klatki schodowej, po której widoczne są liczne ostorłuczne portale wiodące do poszczególnych pomieszczeń na piętrach. Ponadto w przyziemiu ściany zachodniej znajduje się duża wyrwa, a sąsiedni narożnik jest uszkodzony próbą rozgrabienia kamienia ciosowego. Pomimo zniszczeń w murach wieży przetrwały liczne otwory okienne (bez szprosów na najwyższym piętrze), wspomniane powyżej portale wewnętrzne czy sklepienia na przedostatnim piętrze.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lyng T., Fitzpatricks o f Ossory, „Old Kilkenny Review”, 33/1981.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.