Historia
Wieża mieszkalno-obronna w Gortmakellis prawdopodobnie zbudowana została pod koniec pierwszej ćwierci XVI wieku. Jej fundatorami mogła być rodzina Stapleton. Po upadku powstania irlandzkich katolików i wojskowej interwencji angielskich wojsk Olivera Cromwella z połowy XVII wieku, wieża wraz z okolicznym majątkiem ziemskim przeszła na własność rodziny Pennefather. Najpewniej została porzucona i popadła w ruinę po przeprowadzce nowych właścicieli do wygodniejszej rezydencji w późnych latach XVII stulecia lub w XVIII wieku.
Architektura
Wieża Gortmakellis nie była dużą budowlą, gdyż została wzniesiona na planie czworoboku o wymiarach 10 × 7,8 metra. Zbudowano ją z kamienia łamanego, wzmacnianego większymi ciosami w narożnikach. W przyziemiu mury na całym obwodzie wzmocniono tak zwaną skarpą cokołową, nie przekraczająca wysokości pierwszej kondygnacji. Koronę murów wieży wieńczyło przedpiersie z chodnikiem straży, ale tylko wzdłuż dłuższych ścian. Krótsze ściany zostały zlicowane z trójkątnymi szczytami, na których oparto dwuspadowy dach najwyżej kondygnacji. Obronę wieży wzmacniały dwie bartyzany, osadzone w narożnikach południowo-zachodnim i północno-wschodnim.
Otwory okienne wieży, jak w większości irlandzkich budowli tego typu, były wąskie, fazowane od zewnątrz i rozglifione do wnętrza. Okna pomieszczeń mieszkalnych miały nietypowe, eliptyczne zamknięcia. Były jednodzielne i dwudzielne. Mniej ważne pomieszczenia doświetlały prostokątne szczeliny. W przyziemiu były mocniej fazowane, z poszerzającym się fazami w dolnych częściach. Ostrołuczny otwór wejściowy osadzono w południowej części ściany zachodniej, gdzie był zamykany drzwiami blokowanymi ryglem i zapewne żelazną kratą.
Wnętrze wieży podzielone było na cztery główne kondygnacje, w tym drugą ze sklepieniem kolebkowym. Mieściły one duże pomieszczenia na rzutach zbliżonych do kwadratów oraz mniejsze komory w grubości masywnego zachodniego muru czołowego. Tam też znajdowała się narożna, północno-zachodnia spiralna klatka schodowa, łącząca wszystkie kondygnacje. W przyziemiu wejście otwierało się do przedsionka, połączonego na południu z komorą odźwiernego. Od północy przedsionek prowadził do długiego korytarza w grubości muru, na końcu którego zaczynała się klatka schodowa. Mieszkalne piętra wyposażone były w kominki i latrynowe alkierze.
Stan obecny
Wieża jest dziś niezadaszoną ruiną o prawie pełnej wysokości murów, niestety z kilkoma pęknięciami (elewacja zachodnia i północna) oraz małymi wyrwami (elewacja południowa). Zniszczeniu uległo przedpiersie i bartyzany, po których widoczne są jeszcze kamienne wsporniki. W dużej liczbie przetrwały otwory okienne, dwudzielne bez szprosów. Przetrwał portal wejściowy oraz kilka ostrołucznych portali w środku (łączących klatkę schodową z pomieszczeniami). Jeśli wnętrze jest obecnie dostępne, to tylko do poziomu nad sklepieniem, jako że drewniany stropy zostały usunięte.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cairns C., The tower houses of county Tipperary, Dublin 1984.
Salter M., The castles of North Munster, Malvern 2004.
Sherlock R., The evolution of the Irish tower-house as a domestic space, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 111C/2011.