Historia
Technika wznoszenia budynków typu clochán z pewnością funkcjonowała na terenie Irlandii w okresie wczesnego średniowiecza, gdy były powszechnie wykorzystywane jako konstrukcje mieszkalne na terenie wczesnych chrześcijańskich ośrodków monastycznych, pustelni, ufortyfikowanych lub ogrodzonych osad i gospodarstw, a także w obrębie osad otwartych lub pojedynczych stanowisk. Przypuszczalnie we wczesnym średniowieczu kamienne budowle typu clochán zastąpiły wcześniejsze podobne konstrukcje, wznoszone głównie z darni oraz z darni i kamienia. W trakcie długiego okresu funkcjonowania clochány przechodziły ewolucję od form najprostszych kolistych do bardziej rozwiniętych czworobocznych, ale podstawowy typ ich konstrukcji wykazywał znaczną trwałość, a na półwyspie Dingle tradycja ich wznoszenia była nieprzerwana przez całe średniowiecze i wczesny okres nowożytny.
Domy typu clochán na terenie zachodniej części półwyspu Dingle w okresie średniowiecza pełniły funkcję mieszkalną, w dużym stopniu związaną z transhumancją, czyli rodzajem pierwotnej, ekstensywnej formy pasterstwa, polegającej na sezonowych przegonach stad między pastwiskami zimowymi i letnimi, z których te pierwsze zlokalizowane były na obszarach podgórskich, w dolinach i na wybrzeżu, a drugie w wyższych partiach wzgórz. Większość clochánów powyżej granic upraw służyła jako szałasy, zapewniające schronienie pasterzom, a być może także jako magazyny masła i sera. Jeśli letni wypas odbywał się w pewnej odległości od osady, członkowie rodzin przenosili się wraz ze zwierzętami i mieszkali przez kilka miesięcy w tymczasowych schronieniach, po czym wracali do niżej położonych zabudowań. W obu przypadkach popularność domów typu clochán na terenie półwyspu wynikać mogła z trudnych warunków pogodowych. Ich duża liczba nie oznaczała jednak znacznej wczesnośredniowiecznej populacji, gdyż funkcjonowały przez wiele wieków.
W okresie wczesnonowożytnym budowle typu clochán nie utraciły na półwyspie Dingle popularności,tym bardziej że odznaczały się bardzo trwałą konstrukcją. Z tego względu nawet starsze, średniowieczne konstrukcje, po remontach i odnowieniach mogły służyć przez dalszy długi czas. W XVII i XVIII wieku stopniowo i częściowo zaczęły jednak zmieniać przeznaczenie. Oprócz pierwotnych funkcji, zaczęto je również wykorzystywać do rozmaitych innych celów: jako podręczne pomieszczenia gospodarcze, chlewy, kurniki, łaźnie parowe czy też zadaszenia studni. W mniejszym stopniu clochány użytkowane były jeszcze pod koniec XVIII wieku i w pierwszej połowie XIX wieku, aż do zakończenia wypasów zwierząt około połowy tamtego stulecia. Ich kres związany był z większymi wymaganiami standardu mieszkalnego, rewolucją agrarną, ruchem grodzenia gruntów, czy rozpadem tradycyjnego systemu osad.
Architektura
Budynki typu clochán wznoszone na południowych zboczach góry Eagle w zachodniej części półwyspu Dingle, najczęściej grupowane był w małe skupiska, często zlokalizowane na skrawkach dogodnie położonych pastwisk na wzgórzach i w pobliżu źródeł wody. Wyżej zlokalizowane grupy budynków zapewne były zamieszkiwane w trakcie wypasu zwierząt, natomiast położone na terenie nizinnym służyły jako bardziej stałe budynki mieszkalne i gospodarcze. Oprócz usytuowania nie miały one jednak istotnych różnic konstrukcyjnych. Otaczane były obwodami kamiennego muru (osady typu cashel) lub ziemnego wału (osady typu rath), tworząc w planie kształt owalny lub zbliżony do kolistego o średnicy od około 18 do 32 metrów. W obrębie ogrodzenia nie pozostawiano dużo wolnej przestrzeni, zazwyczaj niewielki majdan w pobliżu bramy wjazdowej. Nawet jeśli clochány nie były ogradzane, najczęściej wznoszono je blisko siebie, często stykając bocznymi ścianami.
Najwcześniejsze clochány wczesnośredniowieczne miały zazwyczaj plan koła, co stanowiło kontynuację długiej tradycji, sięgającej prawdopodobnie jeszcze późnej prahistorii. Wznoszono je techniką suchego muru, a więc z kamienia układanego bez użycia zaprawy, łamanego do formy podłużnych i przeważnie wąskich płyt, po ułożeniu dokładnie dopasowanych do siebie. Jakość budynków była bardzo różna w poszczególnych konstrukcjach: niektóre domy budowano z bardzo dużych płyt, a ich ściany były grube, inne wręcz przeciwnie, były budowane z małych płaskich kamieni, a ich ściany, w konsekwencji tworzono cieńsze. Średnica wewnętrzna domów wahała się od 2 do niecałych 7 metrów, ale większość mieściła się w przedziale 3,5-5 metrów. Grubość murów w dolnych partiach budynków wynosiła od 0,8 do 1,5 metra.
Ściany domów typu clochán nachylone były do wewnątrz, dzięki czemu przechodziły w tak zwane sklepienie wspornikowe. Było ono tworzone z kamieni układanych warstwami i wysuniętych do środka, tak że stopniowo zmniejszał się obszar potrzebny do zadaszenia, aż do miejsca które można było przykryć jednym większym kamieniem, przeważnie umieszczonym na wysokości około 3-3,5 metra. Nie wszystkie clochány wznoszono w całości w technice wspornikowej aż po sam szczyt. W wielu przypadkach ściany wspornikowe sięgały tylko do pewnej wysokości, a zwieńczenie dachu stanowiła darń lub strzecha, wsparta na wewnętrznych słupach. Taka konstrukcja ułatwiała korzystanie z małych centralnych palenisk, za sprawą pozostawiania niewielkiego otworu dla wydobywającego się dymu lub strzechy przez którą dym mógł przenikać.
Domy typu clochán nie były wyposażane w okna, które osłabiałyby statykę konstrukcji i potęgowały chłód we wnętrzu. Jedynymi otworami były prostokątne wejścia, formowane przy użyciu dużych płaskich kamieni pełniących rolę nadproży. Po bokach od strony zewnętrznej zazwyczaj nie umieszczano ościeży, jedynie równo zakańczano mur tworzący ściany budynku. Duże, wysokie głazy, ustawiane zazwyczaj dłuższymi bokami w pionie, mogły formować ościeża w środku domów. Wyposażenie wnętrza było surowe, ograniczone do piwniczek wykopywanych w podłożu i czworobocznych półkowych wnęk w ścianach, tworzonych przeważnie na wysokości około 1 metra. W większych clochánach przestrzeń wnętrza mogła być dzielona drewnianymi przegrodami na mniejsze pomieszczenia, mogły też być wydzielane z grubości muru wnęki sypialne. Clochán stykające się ze sobą nierzadko miały wnętrza łączone przejściami, przy czym mniejszy budynek boczny mógł być w takim wypadku pozbawiony wejścia z zewnątrz.
Proces rozwoju budynków typu clochán przebiegać mógł od najprostszych, okrągłych, których wnętrza odzwierciedlały kształt zewnętrznych murów, przez obiekty okrągłe z wnętrzem na planie prostokąta, aż po budowle wydłużone, również z prostokątnym wnętrzem (zdarzały się także bardziej nietypowe, przykładowo podkowiaste, z wnętrzem pięciobocznym lub o kształcie soczewkowym). Ostatecznym etapem rozwoju były budowle prostokątne, zwieńczone kamiennymi dachami dwuspadowymi (np. oratorium w Gallarus). W przypadku budowli okrągłych ściany początkowo nachylano do wewnątrz stopniowo, a następnie przechodzono w kopułę. Jeśli domy były czworoboczne, narożniki mogły być zaznaczone aż do punktu, w którym ostatecznie spotykały się w górnej partii dachu, lub stopniowo zanikały, przechodząc w rodzaj kopuły, jak w pierwszym przypadku.
Stan obecny
Półwysep Dingle, w tym rejon osad Glenfahan i Fahan, jest wyjątkowo bogaty w pozostałości dawnej architektury mieszkalno-gospodarczej. Na samych południowych zboczach góry Eagle znajduje się prawdopodobnie największy w Irlandii zbiór prehistorycznych i średniowiecznych zabudowań. Pośród nich rozpoznano ponad 400 domów typu clochán, oprócz licznych rathów, casheli oraz fortów na cyplach. Wiele z nich zachowało się do czasów współczesnych w całości, włącznie z zadaszeniem, inne w postaci wyraźnego zarysu murów, a niektóre w postaci ledwo widocznych reliktów. Część najlepiej zachowanych dostępna jest wzdłuż przybrzeżnej drogi Slea Head, gdzie znaki kierują do gospodarstw, parkingów i bocznych ścieżek (np. Fahan Group, Tóchar Maothaithe, Cashel Murphy, Hold Baby Lamb). Inne leżą wyżej na zboczach lub w nieoznakowanych miejscach, w obrębie współczesnych ogrodzeń, co może utrudniać dojście i wstęp.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Aalen F.H.A., Clochans as Transhumance Dwellings in the Dingle Peninsula, Co. Kerry, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 94, No. 1/1964.
Cuppage J., Archaeological survey of the Dingle Peninsula, Ballyferriter 1986.
Downey L., O’Sullivan M., Booley Huts, „Archaeology Ireland”, Vol. 17, No. 4/2004.
Harney L., Kerr T., Kinsella J., McCormick F., O’Sullivan A., Early Medieval Dwellings and Settlements in Ireland, AD400-1100 Vol. 1: Text, [b.m.w.] 2010.
Henry F., Early Irish Monasteries, Boat-Shaped Oratories and Beehive Huts, „Journal of the County Louth Archaeological Society”, Vol. 11, No. 4/1948.
Stewart Macalister R.A., On an Ancient Settlement in the South-West of the Barony of Corkaguiney, County of Kerry, „The Transactions of the Royal Irish Academy”, Vol. 31/1896-1901.