Historia
Pod koniec XII wieku region Kilworth i Glanworth (gael. Glennamain) był ośrodkiem rdzennego irlandzkiego klanu O’Keeffe’ów (gael. Uí Chaím), władców rozległego terytorium znanego jako Fermoy. Siedziba O’Keeffe’ów w Glanworth została zdobyta przez siły anglo-normańskie pod wodzą Raymonda de Carew, znanego bardziej jako Raymond le Gros. W latach 80-tych XII wieku wzniósł on w Glanworth pierwszy, zapewne jeszcze drewniany zamek, który przekazał swojemu bratankowi, Robertowi de Cauntetonowi (Condonowi). Robert rozpoczął wznoszenie konstrukcji kamiennych, najpierw wieży mieszkalnej – donżonu i auli, a następnie murów obronnych i budynku bramnego. Około 1250 roku zamek wraz z przyległymi ziemiami przeszedł w ręce Davida Roche’a z Castletownroche, dzięki jego małżeństwu z Amice, dziedziczką rodu Condonów. Jego główna siedziba mieściła się w Castletownroche, ale Glanworth stało się drugą co do ważności rezydencją.
W XIV wieku upadek prawa i porządku w czasie szkockiej inwazji Edwarda Bruce’a na Irlandię, doprowadził do narastającego sporu między Condonami i Rochami, który ostatecznie przerodził się w lokalną wojnę domową. W kolejnych dekadach Rochowie zdołali znacznie powiększyć swój majątek ziemski, głównie wykorzystując prawo spadkowe do przejęcia majątków różnych gałęzi rodu Condon, których prawowici potomkowie wymarli. Uzyskali w ten sposób rozległe tereny na południe i wschód od Glanworth. Przez cały ten okres zamek w Glanworth stanowił ważny ośrodek administracyjny, odnotowany między innymi w postępowaniu sądowym z 1344 roku, w kontekście sugerującym duże znaczenie tamtejszych ziem. Dzięki temu w XV wieku zamek powiększono i przebudowano, na tyle znacznie, że jeszcze w 1599 roku uznawany był za silną twierdzę.
We wczesnym okresie nowożytnym rodzina Roche pozostawała lojalna w stosunku do angielskiej Korony. W 1608 roku David Roche, wicehrabia Fermoy, uzyskał zgodę od króla na objęcie komendy nad 150 piechurami, zapewne w co najmniej części przebywającymi na zamku w Glanworth. W 1611 roku David Roche formalnie oddał wszystkie swe zamki i ziemie Jakubowi I, po czym zgodnie ze zwyczajem odzyskał je już z nadania władcy. W nadaniu tym dobra ziemskie Glanworth zostały rozszerzone, między innymi o majątki będące od XVI wieku obiektem sporów z rodem Condon. Nadanie z 1611 roku obejmowało także pozwolenie na czwartkowy targ i trzy coroczne jarmarki w Glanworth, wskazujące na prosperującą nadal przy zamku osadę.
Maurice Roche, ósmy wicehrabia Fermoy, w odróżnieniu od ojca, borykał się z kłopotami finansowymi, został ukarany wysoką grzywną w 1637 roku i nawet czasowo uwięziony w Anglii. Po powrocie do Irlandii odegrał znaczącą rolę w irlandzkim powstaniu z 1641 roku, walcząc po stronie katolickich konfederatów. Sam zamek w Glanworth nie brał udziału w działaniach militarnych. Po powszechnej kapitulacji z 1652 roku Roche zostały wyjęty spod prawa, a jego majątek skonfiskowany. Podczas restauracji Karola II w 1660 roku miał nadzieję na jego odzyskanie, ale próby te zakończyły się niepowodzeniem. Glanworth zostało przyznane angielskiemu kapitanowi Peterowi Courthope. Nowy właściciel nie mieszkał w zamku, lecz oddał go w dzierżawę. Bez stałego właściciela, Glanworth straciło znaczenie i już w 1687 roku opisywane było jako podupadła wieś ze zrujnowanym zamkiem.
Architektura
Zamek zbudowany został na trójkątnym cyplu nad skalistą skarpą o wysokości około 10 metrów, ponad płynącą po wschodniej stronie rzeką Funcheon, w pobliżu przeprawy na szlaku pomiędzy Castletownroche na zachodzie i Kilworth na wschodzie. Wysokie i strome wapienne zbocza ochraniały zabudowania od strony doliny na wschodzie i do obniżenia na południu, którym do rzeki wpadał niewielki strumień. Łagodne podejście do zamku znajdowało się od północy i zachodu, gdzie półkolistym łukiem teren cypla odcięto od reszty terenu rowem fosy i poprowadzonym za nim ziemnym wałem. Stamtąd droga wiodła w stronę osady z kościołem farnym i usytuowanym od drugiej połowy XV wieku na północy klasztorem dominikańskim.
Kształt zamku z połowy XIII wieku dostosowany został do zastanego naturalnego ukształtowania terenu, miał więc nieregularny plan, utworzony z kilku prostych odcinków muru obronnego. Mur utworzono o grubości około 1,5 metra, z maksymalną wysokością sięgającą 4,5 metra powyżej poziomu dziedzińca. W koronie zwieńczony był chodnikiem straży o szerokości nieco powyżej 1 metra oraz blankowanym przedpiersiem. Najstarszą budowlą mieszkalną zamku był niewielki czworoboczny donżon, usytuowany w południowej części dziedzińca i nie połączony bezpośrednio z obwodem obronnym. Brama znajdowała się po stronie zachodniej, w znacznie wydłużonym budynku z przejazdem pośrodku przyziemia. Budowla reprezentacyjno-mieszkalna, w której pan zamku urządzał uroczystości, przyjmował gości i zarządzał posiadłościami, znajdowała się przy murze w północnej części zamku, stanowiąc lekko wysunięty narożnik północno-wschodni. W obrębie muru obronnego musiały znajdować się również inne zabudowania, wykorzystywane przez służbę i urzędników tworzących dwór pana zamku. Konieczne były także stajnie oraz warsztaty dla cieśli, kowala i innych rzemieślników, zapewne wzniesione z drewna lub w technice szachulcowej.
Reprezentacyjno – mieszkalny budynek auli (ang. hall) z połowy XIII wieku miał wymiary 34 × 10 metrów, z dłuższą osią na linii wschód-zachód. Jego pierwotna wysokość wynosiła około 3,6 metra. Wschodnia część była podzielona na mniejsze komnaty, do których można było uciec przed zgiełkiem w auli. Znajdowały się tam również latryny, z odpływami skierowanymi w stronę rzeki. W ścianach wzdłużnych wschodniej części głównej sali utworzono otwory na belki, mogące stanowić wyrównanie podłogi na nierównym gruncie lub podwyższenie na którym usytuowany był pański stół. W zachodniej części budynku w ścianach wzdłużnych znajdowały się dwa wejścia, z których północne służyło tylko do czasu wybudowania kamiennego muru obronnego (północna ściana auli stała się wówczas częścią obwodu obronnego zamku).
Czworoboczny donżon uzyskał wielkość zaledwie 13,2 × 11,4 metra (wnętrze 8,7 × 6,9 metra). Jego mury osiągnęły od 1,9 do 2,1 metry grubości na poziomie przyziemia. Dolna część donżonu do wysokości około 1,4 metra miała od zewnątrz nachylone elewacje, pogrubiające ściany o niecałe 0,3 metra, celem wzmocnienia statyki całej konstrukcji. Korona murów donżony zwieńczona była dookolnym chodnikiem straży, ukrytym za przedpiersiem z krenelażem, otaczającym dwuspadowy dach najwyższej kondygnacji. Celem usuwania wody deszczowej chodnik był lekko nachylony w stronę czworobocznych otworów przeprutych w przedpiersiu, przypuszczalnie przedłużonych kamiennymi rynnami lub rzygaczami. Wejście o szerokości 1,4 metra znajdowało się w elewacji północnej, zwrócone w stronę wolnej przestrzeni dziedzińca. Znajdowało się na poziomie pierwszego piętra, gdzie musiały prowadzić do niego drewniane schody. Proste otwory okienne oraz strzeleckie, charakteryzowały się brakiem ciosowych ościeży, co stanowiło kontrast dla dobrej murarki z wyjątkowo silną zaprawą (lico muru stanowił łamany kamień z grubsza układany warstwami, natomiast rdzeń gruz i luźne kamienie, obficie zalane zaprawą).
Wnętrze donżonu dzieliło się na trzy kondygnacje, z których dwie górne pierwotnie wykonano z drewna, a następnie przebudowano przy użyciu kamienia. Najniższa tradycyjnie była słabo oświetloną spiżarnią z trzema szczelinowymi, rozglifionymi do wnętrza otworami, wyposażonymi w schodkowe parapety. Wejście do niej pierwotnie możliwe było tylko z góry, poprzez drewniany strop. Strop ten w późniejszym okresie zastąpiony został dwoma sklepieniami kolebkowymi, opartymi na wprowadzonej do wnętrza ścianie. Druga kondygnacja w murze północnym mieściła wspomniane powyżej wejście, zamykane dwoma ryglami zasuwanymi do otworów w murze. W narożniku południowo-zachodnim, w grubości muru mieściła się latryna, do której prowadził dwukrotnie zakręcający wąski korytarzyk. Pośrodku ścian wschodniej i zachodniej znajdowały się wnęki z małymi, wysoko osadzonymi i rozglifionymi otworami okiennymi. Wnętrze przykryte było drewnianym stropem belkowym. Wyżej znajdowała się jeszcze jedna kondygnacja o charakterze poddasza, zapewne oświetlana równie wąskimi dwoma oknami w ścianach szczytowych. Jej wnętrze musiało być otwarte na więźbę dachową i dostępne z pierwszego piętra drewnianymi schodami. Z poddasza przejście prowadziło na dookolny chodnik straży.
Budynek bramny był prostokątną budowlą o wymiarach 15 × 8,8 metra, połączoną z murem obronnym od północy i południa w ten sposób, że był obustronnie wysunięty. Mniej więcej pośrodku przyziemia mieścił przynajmniej częściowo podsklepiony przejazd, usytuowany pod lekkim skosem w stosunku do osi budynku. W części zachodniej miał on 2,4 metra szerokości, lecz pośrodku, w miejscu gdzie znajdowały się blokowane ryglem wrota, poszerzał się do 2,7 metra. Przejazd flankowany był przez jedno pomieszczenie od południa i dwie małe komory od północy. Ciekawostką bramy w Glanworth były owe komory północne o wymiarach 3,8 × 2,6 metra i 3,6 × 2,4 metra, do których można było wejść jedynie przez czworoboczne włazy w ich sklepionych sufitach. Musiały to być więzienia lub skarbce do przechowywania dokumentów i innych kosztowności. Komory nie były oświetlone z zewnątrz ani wentylowane, co mogłoby sugerować, że były raczej magazynami niż więzieniami, a pomieszczenie na górze o wymiarach 3,6 × 6,1 metra mogło pełnić funkcje urzędowe, jako miejsce rejestrowania wszystkich towarów i ruchu wchodzący oraz przychodzącego z zamku. Od wschodu oświetlały go dwa okna, możliwe też że w ścianie północnej wyposażone było w latrynę i schody wiodące w górę. Południowe pomieszczenie przyziemia miało wymiary 6 × 3,2 metra. Nie zostało wyposażone w okna, a jedynie w wejście od strony dziedzińca. Ponad jego drewnianym stropem, założonym na wysokości 2,6 metra, znajdowało się przykryte kolebką piętro z dwoma otworami okiennymi. Trzecia kondygnacja budynku bramnego znajdowała się na poziomie chodnika straży sąsiedniego muru obronnego, z którym była połączona przejściem.
Modernizacja zabudowy zamku z XIV wieku spowodowała, że budynek auli został przesunięty do muru wschodniego, w którym na poziomie przyziemia wypruto sześć dużych okien. Nowa konstrukcja miała aż 40 metrów długości i około 8,5 metra szerokości wnętrza. W tym samym okresie budynek bramny przekształcono w wieżę mieszkalną. Przedłużono go ku północy, tak że wypełnił północno-zachodni narożnik zamku. W efekcie odcinek starego muru obronnego utworzył wewnętrzną przegrodę nowej konstrukcji (częściowo przebudowaną celem osadzenia wąskich schodów o szerokości 0,7 metra), a po jej wschodniej i zachodniej stronie wzniesiono nowe ściany zewnętrzne. W przedłużonej części pomieszczenie zachodnie było bardzo wąskie, szerokości jedynie 1,5 metra i długości 8,3 metra. Mogło pełnić funkcję obronną, z jednym otworem szczelinowym od zachodu. Wschodnie pomieszczenie o wymiarach 8,4 × 3 metry wyposażono w wejście z dziedzińca i jeden otwór okienny. W starszej części budynku bramnego przejazd został w XIV wieku zamurowany, zaś nową bramę utworzono w murze obronnym po stronie południowej.
W późnych latach XV wieku obszar zajmowany przez zamek powiększono po stronie zachodniej i południowej. Na odcinkach tych wzniesiono nowy, masywniejszy mur obronny. Ponadto dwa narożniki północne i narożnik południowo-wschodni wzmocniono cylindrycznymi basztami o zaskakująco cienkich ścianach i średnicy około 5,5 metra. Przyziemie baszty północno-wschodniej z powodu skarpy znajdowało się poniżej poziomu dziedzińca. Dostępne było tylko z piętra, przykrytego sklepieniem kolebkowym. Wyżej znajdowała się jeszcze jedna kondygnacja, dostępna z kąta zwróconego ku dziedzińcowi. Baszta południowo-wschodnia charakteryzowała się licznymi otworami strzeleckimi, z racji usytuowania na pozycji dominującej nad przeprawą rzeczną. Baszta północno-zachodnia miała obły, ale nieregularny w planie kształt. Umieszczone w niej otwory strzeleckie flankowały sąsiednie kurtyny oraz kontrolowały przedpole zamku. Południowo-zachodni narożnik zamku chroniony był smukłą basztą czworoboczną, wysuniętą na 1,7 metra przed zachodnią kurtynę zamku. W jej pobliżu, od północy do muru zamkowego dochodziła węższa kurtyna, będąca murem obronnym miasta lub podzamcza. W obręb przebudowanego zamku prowadziła nowa brama, umieszczona w starym murze północnym.
Przedłużony budynek bramny w XV wieku został po raz kolejny przebudowany. Jego mury pogrubiono od strony zewnętrznej aż o 1,1 metra, wzmacniając ściany wschodnią, południową i częściowo zachodnią na poziomie przyziemia, przy czym asymetryczna sylwetka budowli spowodowała robotnikom pewne trudności, w miejscu gdzie budynek zaczęto przedłużać w XIV stuleciu. Od zachodu do południowej części budynku dostawiono smukłą czworoboczną wieżę latrynową. W przyziemiu była ona pełna (bez pomieszczeń), jedynie z dwoma wylotami kanałów ściekowych. Na piętrze mieściła komorę o wymiarach 3,2 × 1,7 metra z południowym otworem wentylacyjnym i wnęką ścienną lub przejściem do wykusza. Jej podłoga znajdowała się na nieco innym poziomie niż w sąsiednim budynku, co musiało wyrównywać kilka stopni. Trzecia kondygnacja wieży mieściła w grubości muru dwie latryny i kolejne małe pomieszczenie. Latryny dostępne były południowym, podsklepionym korytarzykiem o szerokości 0,7 metra. Komorę z latrynami wentylowały aż trzy otwory z trzech stron świata. Siedziska latryn znajdowały się przy ścianie zachodniej, zaś naprzeciwko nich utworzono wnękę, być może przeznaczoną na świecę lub kaganek. Wyżej w wieży znajdowały się jeszcze dwie rozdzielone stropem kondygnacje, oświetlane oknami z zamknięciami typu ośli grzbiet. Nad nimi w koronie muru funkcjonował chodnik straży, chroniony przedpiersiem o grubości 0,3 metra.
Stan obecny
Ruiny zamku Glanworth są jedną z najwcześniejszych zachowanych budowli wzniesionych w hrabstwie Cork przez Anglo-Normanów. Spośród muru obronnego najstarszym i najlepiej zachowanym odcinkiem jest fragment północny na wysokości pierwszej auli, gdzie przetrwał chodnik straży i przedpiersie. Z pierwszego okresu funkcjonowania zamku pochodzi również donżon i budynek bramny, znacznie powiększony w XIV i XV wieku. Ten pierwszy niestety nie zachował żadnego detalu architektonicznego pozwalającego na dokładne datowanie. W miejscu jego pierwotnego otworu wejściowego zieje duża wyrwa, zaś wejście w przyziemiu jest rekonstrukcją wejścia wczesnonowożytnego. Mury przejazdu bramnego zachowały się do wysokości 3,8 metra. Obecnie góruje nad nimi późnogotycka wieża latrynowa, uszkodzona od strony wschodniej. Przetrwały cztery baszty narożne o zredukowanej w rożnym stopniu wysokości. Ponadto widoczny jest wschodni mur auli z XIV wieku, częściowo przebudowany w pierwszej połowie XVII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter E., Heritage Castles of County Cork, Cork 2017.
Manning C., Glanworth: a medieval castle, friary and town in County Cork, „Archaeology Ireland”, 9/2000.
Manning C., The history and archaeology of Glanworth Castle, Co. Cork: excavacations, 1982-4, Dublin 2009.
Salter M., The castles of South Munster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.
Waterman D.M., Rectangular Keeps of the Thirteenth Century at Grenan (Kilkenny) and Glanworth (Cork), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 98, No. 1/1968.