Historia
Klasztor dominikanów pod wezwaniem św. Krzyża, założony został w Glanworth około 1475 roku. Jego fundatorami była rodzina Roche, właściciele miejscowych dóbr ziemskich i nieodległego zamku. W tymże roku wystosowana została listowna odpowiedź papieża do Williama Roche, biskupa Cork i Cloyne, a zarazem brata Davida Mór Roche, późniejszego wicehrabiego Fermoy, w której wspomniano o wyświęceniu dla dominikanów w „Gleanuuyr” cmentarza i oratorium. Zapewne niedługo później rozpoczęto prace budowlane nad okazalszym kościołem klasztornym, wzniesionym wraz z najważniejszymi pomieszczeniami klauzury przed końcem XV wieku. Nie funkcjonowały one długo, gdyż już w 1541 roku klasztor został skasowany na skutek działań reformacyjnych Henryka VIII.
Architektura
Klasztor założony został po zewnętrznej stronie zakola rzeki Funshion, na północ od zamku i osady Glanworth z kościołem farnym. Pod budowę wybrano łagodne wzniesienie, jedynie po stronie wschodniej w odległości około 40 metrów gwałtowniej opadające ku rzece. Konwent składał się z kościoła, sąsiadujących z nim od północy zabudowań klauzury, zapewne otaczających czworoboczny wirydarz z krużgankami, a także z niezbędnych do codziennego funkcjonowania budynków gospodarczych (stajnie, spichrze, spiżarnie, rożnego rodzaju szopy). W pobliżu kościoła znajdować musiał się ponadto cmentarz, a na wschodzie uznawana za świętą studnia św. Dominika.
Kościół klasztorny uzyskał formę typową dla sakralnych budowli irlandzkich mendykantów. Była to prosta budowla na planie prostokąta, składająca się z pojedynczej nawy po stronie zachodniej, prostokątnej wieży o tej samej szerokości i minimalnie szerszego prezbiterium po stronie wschodniej, wielkością zbliżonego do nawy. Czterokondygnacyjna wieża była oczywiście dominantą wysokościową kościoła i zapewne całego klasztoru, górującą nad dwuspadowymi dachami nawy i prezbiterium, wykonanymi prawdopodobnie z łupka lub gontu. Wszystkie murowane części wzniesione zostały z łamanego kamienia, wzmacnianego w narożnikach dokładniej opracowanymi ciosami. Ciosy wykorzystano też do utworzenia detalu architektonicznego kościoła.
Mury kościoła w części cokołowej nachylono celem wzmocnienia konstrukcji, przy czym najwydatniejsze nachylenie utworzono przy wschodniej ścianie prezbiterium, gdzie spadek terenu był największy. W koronie ścian wzdłużnych kościoła znajdowały się otwarte (niezadaszone) galerie, pierwotnie zapewne ukryte za blankowanym przedpiersiem, w którym przepruto liczne otwory odprowadzające nadmiar wody deszczowej. Wejście do galerii możliwe było przez prostokątne otwory w murach wieży. Od wschodu i zachodu kończyły się one ze względu na zlicowane ze ścianami trójkątne szczyty nawy i prezbiterium.
Oświetlenie kościoła zapewniały okna późnogotyckie, przeprute w nawie i prezbiterium ze wszystkich stron, za wyjątkiem przysłoniętej krużgankami elewacji północnej. Od południa znajdowały się okna jednodzielne i dwudzielne z zamknięciami typu ośli grzbiet, przy czym w prezbiterium uzyskały one nieco bardziej ozdobną formę z zagiętymi gzymsami okapowymi. Tradycyjnie największe i najbardziej dekoracyjne okno osadzono w ścianie wschodniej prezbiterium, gdzie umieszczono ostrołuczne okno z czterodzielnym maswerkiem (przecinającym się w archiwolcie, półkoliście zamkniętym w dolnej części). Dość duże okno ostrołuczne musiało się pierwotnie znajdować także na osi ściany zachodniej nawy. W wieży utworzono jednodzielne i dwudzielne okna z oślimi grzbietami i zewnętrznym fazowaniem.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachował się XV-wieczny kościół klasztorny, natomiast po zabudowaniach klauzury nie ma na powierzchni gruntu żadnych widocznych śladów (o jej istnieniu świadczą jedynie portale w północnej ścianie kościoła i gzyms do którego przylegał dach krużganka). Kościół pozostaje niezadaszony, ale mury jego nawy i prezbiterium sięgają przedpiersia i zachowały oba szczyty. Także wieża sięga poziomu najwyższej kondygnacji. W jej murach zachowały się oryginalne otwory okienne, natomiast okna nawy i prezbiterium uległy częściowym przekształceniom (okno zachodnie nawy) lub musiały być rekonstruowane (okna południowe prezbiterium). Maswerkowe okno wschodnie uratowało się dzięki przeniesieniu do miejscowego kościoła protestanckiego, skąd w ostatnich latach powróciło na pierwotne miejsce.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Manning C., Glanworth: a medieval castle, friary and town in County Cork, „Archaeology Ireland”, 9/2000.
Manning C., The history and archaeology of Glanworth Castle, Co. Cork: excavacations, 1982-4, Dublin 2009.
O’Sullivan B., Medieval Irish Dominican Studies, Chippenham 2009.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.