Historia
Grobowiec nazwany Gaulstown zbudowany został w epoce neolitu, około 4000-3000 roku p.n.e. Jego budowę przeprowadziła społeczność pasterska lub wczesnorolnicza, która musiała posiadać podział klanowy z przypisaniem do konkretnego terytorium. Powstanie budowli zapewne ułatwiały łagodne warunki klimatyczne, które nie wymuszały migracji i koczowniczego trybu życia, a co za tym szło, wprowadzały przywiązanie do ziemi oraz organizację potrzebną do wznoszenia dużych, złożonych budowli. Zmiana ta zapewne wpłynęła na rozwój poczucia terytorializmu, praw do dziedziczenia, czy chęci oddawania hołdu przodkom. Widocznym przejawem tych aspiracji mogły być monumentalne budowle, pełniące rolę nie tylko miejsc pochówków, ale również przestrzeni służących do przeprowadzania ceremonii i rytuałów religijnych. W późnej epoce brązu grobowiec Gaulstown, podobnie jak inne monumentalne neolityczne grobowce komorowe, zapewne nie był już wykorzystywany, ze względu na pojawienie się nowych form pochówków.
Architektura
Grobowiec pierwotnie składał się z kamiennego lub kamienno-ziemnego kopca, przykrywającego komorę grobową. Mógł on mieć formę owalną, lekko wydłużoną lub zbliżoną do kolistej, być może z rodzajem klina, dwoma ramionami obejmującego dziedzińczyk przed wejściem. Wejście to z grubsza zorientowano na wschód, z częściowym odchyleniem ku południowi, a więc w kierunku zbocza sąsiedniego wzgórza. Wewnętrzna długość komory grobowej wynosiła 1,9 metra, szerokość 1,5 metra, a wysokość 1,9 metra przy końcu zachodnim oraz 2,6 metra przy końcu południowo-wschodnim, o ile nie doszło do wtórnego przechylenia zadaszenia komory. Od strony zewnętrznej wymiary dłuższych boków komory wynosiły po 3,2 metra długości.
Komora grobowa zbudowana została z sześciu kamiennych płyt podtrzymujących wielki głaz stropową o wadze 6 ton, usytuowany dłuższą osią na linii z południowego-wschodu na północny-zachód. Kamień pełniący funkcję stropu miał 4,3 metra długości i 2,7 metra szerokości na wschodnim krańcu, zwężające się do 0,8 metra przy krańcu zachodnim. Grubość wynosiła 0,6 metra na końcu wschodnim, 0,4 metra na końcu zachodnim, 0,9 metra pośrodku od strony północnej oraz zaledwie 0,1 metra od strony południowej. Na dolne kamienie prawdopodobnie nałożony został przy pomocy ziemnej rampy, usuniętej po zbudowaniu komory lub włączonej w skład kopca grobowca.
Do budowy ścian komory grobowej wykorzystano wąskie i wysokie na 1,5-2,1 metra kamienie o grubości 0,2-0,4 metra, charakteryzujące się płaskimi powierzchniami i ustawiane dłuższymi bokami wertykalnie. Jeden z kamieni tworzył zachodnią ścianę tylną, po dwa ściany wzdłużne, a ostatni zamknął wejście do komory po stronie wschodniej. Co charakterystyczne, dwa tylne kamienie ścian wzdłużnych umieszczono pod skosem w stosunku do osi komory, tak że nachodziły na zewnętrzne narożniki kamieni zewnętrznych ścian wzdłużnych. Przy wschodnim krańcu komory utworzono rodzaj przedsionka lub komory wstępnej, utworzonego przez wysunięcie dwóch kamieni bocznych (tak zwanych portalowych) przed kamień wschodni.
Stan obecny
Do czasów współczesnych z grobowca zachowała się tylko komora grobowa, podczas gdy materiał budowlany kopca uległ całkowitemu rozproszeniu lub erozji. Dolmen tworzący niegdyś komorę grobową jest jednym z najbardziej okazałych na terenie hrabstwa Waterford, nie tylko ze względu na masywny głaz stropowy, ale i wyjątkowo duże, jak na tego typu budowle, dwa kamienie portalowe. Zabytkowa budowla poddawana była nowożytnym pracom konserwatorskim, w ramach których we wnętrzu zamontowano betonową podporę. W pobliżu, po stronie północno-zachodniej widoczny jest także kamień, stanowiący część osobnego, mniejszego pochówku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Borlase W., The dolmens of Ireland, London 1897.
Carleton J., Temples of stone: exploring the megalithic tombs of Ireland, Cork 2007.
Fewer T.G., A doorway to the distant past? Looking at the portal tomb in Gaulstown, Co. Waterford, „The Munster Express”, 8/1995.