Historia
Miasto Galway założone zostało na miejscu irlandzkiej osady obronnej Dún Gaillimhm (Bun Gaillimhe) z pierwszej połowy XII wieku i późniejszego anglo-normańskiego zamku, jaki w 1232 roku ufundował Richard de Burgh, celem kontroli brodu na rzece Corrib. Podzamkowa osada szybko zyskała na znaczeniu, jako ważny ośrodek handlowy i anglo-normański przyczółek między bogatymi terenami rolniczymi na wschodzie, a terytoriami gaelickimi na zachodzie. Wtargnięcie na ziemie rdzennych mieszkańców sprawiło, że już w rok po budowie, zamek został spalony w trakcie najazdu Felimida O’Conchobaira, a po raz kolejny został zniszczony przez Irlandczyków w 1247 roku. Zapewne wraz z nim palone były przyległe zabudowania osady, wówczas jeszcze nie chronione obwarowaniami lub zabezpieczone jedynie lekkimi fortyfikacjami drewniano – ziemnymi. Odbudowa i stopniowe przekształcenie osady w gminę miejską związane były z synem Richarda, Walterem de Burgh, który przejął ziemie ojca w 1250 roku i zmarł na zamku w Galway w 1271 roku.
Najwcześniejsza wzmianka pisemna o obwarowaniach Galway odnotowana została w 1272 roku, jednak najpewniej dotyczyła ona fortyfikacji drewniano – ziemnych, gdyż budowa kamiennych murów nie mogła zostać rozpoczęta, dopóki nie ukształtowała się struktura miasta (rynek i układ ulic, plac targowy, kościół farny) i dopóki osada nie okrzepła pod względem ekonomiczno – gospodarczym. Proces budowy obwodu muru obronnego był długi i kosztowny, naznaczony przywilejami podatkowymi (ang. murage grants) z lat 1272-1275 i 1278-1280, wspominającymi o poborach podatku i o tym jak był on wydawany (opłacano między innymi murarzy, kamieniarzy, cieśli, ogień do wypalania wapna, żelazo przeznaczone na narzędzia i gwoździe, wozy drewna). Dalsze wzmianki o pobieraniu opłat celem budowy muru obronnego odnotowano w latach 1298, 1361 i 1374. Ukończenie prac, czyli zamknięcie pełnego obwodu obronnego, zapewne nastąpiło w Galway przed końcem XIV wieku, kiedy to wspominano o ziemi leżącej poza murami miejskimi. Ponadto w 1389 roku odnotowano, że pewni mieszczanie dostarczyli wszystkie klucze do bram Williamowi de Burgo, wrogowi angielskiego króla, co wskazywałoby na funkcjonujące wówczas pełne ogrodzenie miasta i jedyną możliwą komunikację poprzez wspomniane bramy.
Niedługo po ukończeniu podstawowych prac budowlanych nad miejskim murem obronnym, niektóre jego odcinki musiały być poddawane pracom remontowym lub modernizacyjnym, bowiem już w 1395 roku król Ryszard II przyznał kolejny przywilej podatkowy związany z obwarowaniami. Otrzymali go prepozyt i bajlif, a nawet ich następcy, co sugerowałoby, że nadanie miało charakter wieczysty. Ewentualne naprawy wynikać musiały ze zwykłego użytkowania murów i degradacji spowodowanej upływem czasu, nie odnotowano bowiem w Galway żadnych przypadków dużych zniszczeń, od czasu pożogi zamku i miasta z 1266 roku. Dopiero w 1412 roku miał miejsce w mieście pożar, a kolejna, tym razem dużo większa pożoga z 1473 roku mogła uszkodzić drewniane elementy fortyfikacji (np. stropy i zadaszenia baszt). Zniszczenia zapewne sprawnie usunięto, jako że Galway w drugiej połowie XV wieku dzięki handlowi morskiemu przeżywało okres rozkwitu.
W 1504 roku Stephen Lynch fitzDomk miał wraz z żoną ufundować szpital oraz nowy odcinek fosy, do której przekierowano wodę z rzeki. W latach 1521-1522 rada miejska uchwaliła statut zabraniający budowania lub naprawy domów krytych strzechą w odległości poniżej czternastu stóp od murów miejskich z obawy przed pożarem, a nawet przyznała nowy młyn kupcowi, ponieważ ten który posiadał, znajdował się zbyt blisko murów miejskich w pobliżu bramy. Zgodnie z innym rozporządzeniem, bramy miejskie miały być zamykane na noc i nikt nie mógł wyjść z miasta przed świtem. W latach 1536-1537 zbudowano nową południową wieżę bramną, a w kolejnym roku połowę miejskiej dzierżawy gruntowej przeznaczono na naprawę umocnień. W 1558 roku niejaki Thomas Martin otrzymał miejsce pod młyn wodny, który miał zostać wzniesiony niedaleko mostu, pod warunkiem, że w ciągu dwóch lat zbuduje dla jego obrony bramę o odpowiedniej wysokości i wymiarach oraz kamienną wieżę. W 1584 roku zbudowany miał zostać bastion na umocnionym nabrzeżu, zaś w 1592 roku lord namiestnik (ang. Lord Deputy) nakazał ufortyfikowanie wzgórz górujących nad miastem, na których stały rozwiązane w czasie reformacji klasztory, oraz wyspę Muttone, która kontrolowała wejście do portu Galway.
Na początku XVII wieku i w czasie powstania irlandzkich katolików i wojny z Anglią z lat 1643-1652, w Galway przeprowadzono znaczące prace nad fortyfikacjami, w efekcie których średniowieczne obwarowania wzmocniono szeregiem wczesnonowożytnych bastionów i fortów artyleryjskich. Zostały one wystawione na próbę w lipcu 1651 roku, gdy rozpoczęło się oblężenie sił parlamentarnych pod dowództwem generała Charlesa Coote’a. Zbudował on linię umocnień ziemnych wzdłuż wschodniej strony miasta, które przyczyniły się do upadku Galway w kolejnym roku. Po zdobyciu miasta oddziały Olivera Cromwella zbudowały dwie nowożytne cytadele przy głównych wjazdach do miasta. Następnie pod koniec XVII wieku, wraz z nadejściem wojen wilhelmińskich, mury miejskie zostały naprawione, a fosa oczyszczona. Pod okiem francuskich inżynierów w 1691 roku zaczęto też parce modernizacyjne, ale nie zostały one ukończone przed przybyciem wojsk Wilhelma Orańskiego. Dwa dni później miasto poddało się. Choć zdobywcy po zajęciu Galway rozpoczęli bliżej nieznane prace remontowo – budowlane fortyfikacji, to już w XVIII stuleciu utraciły one znaczenie i do XIX stulecia popadły w ruinę, a następnie zostały rozebrane.
Architektura
Miasto założone zostało u ujścia rzeki Corrib do Zatoki Galway, po wschodniej stronie jej koryta, które na ostatnim odcinku rozlewało się na szereg odnóg opływających niewielkie wyspy. Spadek terenu o wysokości ponad 4 metrów, na odległość około 650 metrów sprawiał, że nurt w głównym korycie były wartki, co z kolei zwiększało znaczenie brodu, jaki znajdował się przy ujściu rzeki po zachodniej stronie miasta. Na południowym – wschodzie Galway zabezpieczały wody zatoki i słone bagna. Na północy z Corrib łączyła się niewielka rzeka Terryland, która ochraniała Galway pasem mokradeł i torfowisk Suckeen, ale niekorzystnym elementem ukształtowania terenu od czasu rozwoju broni palnej były dwa grzbiety skał metamorficznych, tworzące wzgórza po północno – wschodniej i wschodniej stronie miasta. Grzbiety te górowały nad Galway pomiędzy zatoką Lough Atalia na wschodzie, a rzeką Corrib na zachodzie. Inną niedogodnością mogły być okresowe powodzie, szczególnie podczas przypływów wiosennych podmywające tereny przybrzeżne.
W planie kształt miasta był nieregularny, na zachodzie i południu dostosowany do łuku rzeki, natomiast na wschodzie i północnym – wschodzie poprowadzony w miarę prostymi odcinkami. Całkowity obwód średniowiecznych miejskich murów obronnych Galway wynosił około 1330 metrów, obejmując nieduży obszar około 11 hektarów. Przez miasto przebiegać mógł mniejszy ciek wodny, sztucznie poprowadzony z rzeki celem napędzania młynów wodnych. Układ ulic był nieregularny, z główną drogą przebiegającą z północnego – wschodu na zachód. Prawdopodobnie nie utworzono uliczki podmurnej, mimo że zabudowa zapewne nie sięgała murów, z którymi sąsiadowały ogrody i sady znajdujące się na w tylnych częściach parcel. Tych ostatnich nie było jedynie na odcinku, gdzie do miasta przylegała rzeka i gdzie znajdował się targ rybny, choć tradycyjnie codzienna działalność gospodarcza musiała prowadzić do zastawiania i zabudowywania obszarów sąsiadujących z murami miejskimi (na co wskazywałyby próby regulacji tego problemu przez radę miejską). Kościół parafialny św. Mikołaja, pomimo posiadania wieży od końca XV wieku, nie mógł odgrywać większej roli strażniczej, gdyż leżał z dala od linii muru obronnego. Mniejsze znaczenie miały także wieże mieszkalne bogatych mieszczan, dość licznie budowane w późnym okresie średniowiecza wzdłuż głównych ulic Galway. Choć zamek Richarda de Burgh zanikł pod koniec XIII wieku, w południowej części miasta niedługo później wzniesiono budynek auli, centrum lokalnej administracji majątku Galvy. Wszystkie klasztory zlokalizowane były poza miejskimi murami: franciszkański z końca XIII wieku na wyspie po stronie północnej, dominikański z końca XV wieku za mostem po stronie zachodniej i najpóźniejszy augustiański na wzgórzu, zlokalizowanym na półwyspie nad brzegiem zatoki po stronie wschodniej.
Mury miejski zbudowany został z łamanego wapienia i granitu, łączonego zaprawą wapienną. Miał od około 1,2 do 2 metrów grubości na poziomie przyziemia. Jego szerokość była zmienna na poszczególnych odcinkach i w rożnych okresach, w zależności od prowadzonych prac modernizacyjnych. U podstawy wzmacniany był pochyłym cokołem, przynajmniej tam gdzie podłoże było mniej stabilne, a być może nawet na całym obwodzie. Wysokość muru przekraczała 7 metrów. W koronie zwieńczony był niezadaszonym chodnikiem straży, zapewne nie poszerzanym drewnianym pomostem, ze względu na znaczną grubość kurtyn. Chodnik straży chroniony był przedpiersiem z krenelażem. Dostęp do niego zapewniony był przez budowle bramne oraz być może schodami dostawianymi do muru od strony miasta.
Linia muru wzmocniona była około 9 basztami, rozmieszczonymi na obwodzie nieregularnie, z mniejszymi odstępami na najbardziej zagrożonym odcinku północno – zachodnim i północno – wschodnim. Baszty miały formy czworoboczne i półkoliste, niektóre otwarte od strony wewnętrznej. Z pewnością pełne były dwie baszty narożne o rzutach cylindrycznych, umieszczonych po stronie północnej i północno – wschodniej. Wszystkie baszty raczej wznoszone były w rożnych okresach średniowiecza, w czasie doraźnego wzmacniania obwodu obronnego, niż w ramach jednolitego, z góry założonego planu. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła nawodniona fosa, której rolę na zachodzie pełniła rzeka oraz jej północno – wschodnia odnoga. Również fosa była modyfikowana w późnym okresie średniowiecza, na co wskazywałyby wzmianki pisemne z początku XVI wieku o ufundowaniu jej nowego odcinka i napełnieniu wodą.
Wjazd do miasta zapewniały dwie główne bramy umieszczone na osi przelotowej ulicy i kilka mniej ważnych bram, przede wszystkim ułatwiających komunikację z nadbrzeżem portowym. Po stronie północno – wschodniej znajdowała się brama Wielka (ang. Great Gate), usytuowana mniej więcej pośrodku krótszego boku miasta. Na zachodzie jej odpowiednikiem była brama skierowana ku przeprawie mostowej i ulokowanemu na wyspie przedmieściu (ang. West Gate). Na północy znajdowała się brama Mała (ang. Little Gate), wiodąca w stronę przedmieścia północnego i wyspy z klasztorem franciszkańskim. Co najmniej trzy bramy utworzono przy południowym narożniku miasta (ang. New Quay Gate, Old Quay Gate, New Strand Gate), wszystkie skierowane na nabrzeże portowe, wszystkie najpewniej o formie furt przeprutych w murze obronnym. Z nich jedna (ang. New Quay Gate) utworzona została dopiero w latach 1536-1537. Bramy Mała, Wielka i Mostowa miały natomiast formę wieżową, przy czym Wielka poprzedzona była nieregularnym w planie przedbramiem, a zachodnia skierowana na most, chroniony dodatkową wieżą pośrodku przeprawy i jeszcze jedną na zachodnim przedmościu.
Stan obecny
Średniowieczna topografia miasta uległa znacznej zmianie, gdyż cieki wodne i średniowieczny port, których wody niegdyś obmywały podstawę murów, uległy przekształceniu w miarę osuszania i zagospodarowywania terenu. Obecnie nad powierzchnią gruntu widocznych jest tylko pięć odcinków muru obronnego, podczas gdy inne fragmenty zostały częściowo włączone w obręb ścian granicznych poszczególnych posesji. W niektórych miejscach fundamenty murów obronnych znajdują się pod ziemią. Znaczny odcinek muru obronnego zachował się na przedłużeniu tak zwanego Łuku Hiszpańskiego (ang. Spanish Arch), który sam jest pozostałością nadbrzeżnego bastionu z 1584 roku. W linii muru widoczny jest wykusz machikułowy oraz oparte na konsolach przedpiersie. Obok arkady przetrwało wmurowane gotyckie okno. Kolejny znaczny zachowany odcinek muru obronnego, wraz z pozostałościami częściowo zrekonstruowanych dwóch XIV-wiecznych baszt, nietypowo znajduje się dziś w całości na terenie centrum handlowego (ang. Eyre Square Shopping Centre). Znaczny fragmenty muru dojrzeć można także przy ulicy Bowling Green, na terenie dużego parkingu samochodowego. W obrębie starówki przetrwały dwie mocno przebudowane późnośredniowieczne wieże mieszkalne (ang. Blake’s Castle, Lynch’s Castle) oraz pozostałości budynku auli (ang. De Burgo Hall).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Bradley J., Walled towns in Ireland, Dublin 1995.
Bradley J., Dunne J., Urban Archaeology Survey, Part XIX, County Galway, [b.m.w.] 1990.
McKeon J., Urban Defences in Anglo-Norman Ireland: evidence from South Connacht, „Eolas: Journal of the American Society for Irish Medieval Studies”, 5/2011.
Prunty J., Walsh P., Irish Historic Towns Atlas, no. 28, Galway/Gaillimh, Dublin 2016.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.