Historia
Anglo-normańskie miasto portowe Galway rozwinęło się z osady założonej w pobliżu zamku wzniesionego przez Richarda de Burgha w 1232 roku. Pod koniec XIII wieku infrastruktura Galway była już zorganizowana, dlatego musiał w nim od około kilkudziesięciu lat funkcjonować kościół, kluczowy element każdego średniowiecznego miasta. Po raz pierwszy odnotowany został on dopiero w rejestrze podatków kościelnych z lat 1302-1306, jako obiekt o wartości 100 szylingów. Co najmniej od 1302 roku należał do diecezji Annaghdown i podlegał klasztorowi cystersów w Knockmoy. Świątynię poświęcono św. Mikołajowi z Miry, patronowi kupców i podróżnych, co odzwierciedlało handlowy charakter Galway. Kościół od wczesnego etapu swego istnienia cieszył się znacznym mecenatem i pomimo położenia w mieście pogranicznym, należał do najważniejszych anglo-normańskich budowli parafialnych w Irlandii.
W początkach XIV wieku rosnąca populacja Galway, a także zwiększające się bogactwo i znaczenie miasta, włącznie z rosnącymi ambicjami jej mieszkańców, sprawiły że przystąpiono do powiększenia i gruntownej przebudowy fary w stylistyce dojrzałego gotyku. Prace budowlane zaplanowano i przeprowadzono na dużą skalę, jak na warunki irlandzkie, gdzie brakowało dużych budowli sakralnych. Być może przyczyniło się do tego położenie miasta na terenie przygranicznym, gdzie funkcjonowało jako anglo-normański bastion pośród gaelickiej cywilizacji, postrzeganej przez przybyszów jako barbarzyńska.
W połowie XIV wieku, gdy wiele innych miast anglo-normańskich w południowym Connacht, takich jak Athenry, Loughrea czy Dunmore, zaczęło podupadać, port handlowy Galway nadal się rozwijał, osiągając szczyt rozkwitu w XV i na początku XVI wieku. W związku z tym w latach 1484-1485 kościół św. Mikołaja podniesiono do rangi kolegiaty i jednocześnie, przy wsparciu burmistrza Dominicka Duff Lyncha, sfinansowano prace remontowo – budowlane, skutkujące powiększeniem budynku w części zachodniej, a następnie dostawieniem środkowej wieży. Prace nad rozbudową rozpoczęto od nawy południowej i wzmocnienia murów transeptu celem posadowienia wieży. Następnie, już w pierwszych latach XVI wieku, prowadzone mogły być działania budowlane przy nawie północnej i kruchcie. Około lat 30-tych dobudowana została jeszcze północna kaplica przy nawie bocznej, a wokoło 1561 roku Nicholas Lynch fitz Stephen, burmistrz Galway, podczas swojej drugiej kadencji sfinansował z własnych środków przedłużenie południowego ramienia transeptu, celem pomieszczenia kaplicy Najświętszej Maryi Panny.
W 1568 roku w kolegiacie zaczęły być odprawiane nabożeństwa protestanckie. Na początku XVII wieku liturgia katolicka musiała jednak zostać przywrócona, gdyż w 1652 roku kościół został spustoszony i przekształcony w stajnie przez angielskie wojska Olivera Cromwella, po zajęciu miasta w ramach tłumienia irlandzkiego powstania. Po wycofaniu zbrojnych oddziałów uprzątnięto wnętrze i przeprowadzono konieczne naprawy. Między innymi w 1683 roku wykonana została nowa dębowa iglica dla kościelnej wieży.
Architektura
Kościół św. Mikołaja zbudowany został mniej więcej pośrodku średniowiecznego miasta Galway, w obrębie wznoszonych od końca XIII wieku miejskich murów obronnych, około 200 metrów na południe od miejsca w którym wznosił się zamek oraz w sąsiedztwie placu targowego. Bezpośrednie otoczenie kościoła w średniowieczu musiało być ogrodzone, początkowo być może lżejszą konstrukcją drewnianą, a następnie kamiennym murem, w obrębie którego znajdował się między innymi cmentarz. Ogrodzenie odseparowywało zabudowę mieszkalno – gospodarczą miasta od sakralnej oraz uniemożliwiało przedostawanie się zwierząt na cmentarz. W jego linii w okresie późnego średniowiecza ustawiane były budynki mieszkalne i związane z funkcjonowaniem kolegiaty.
Do budowy najstarszych części kościoła z drugiej połowy XIII wieku wykorzystywany były zgrubnie obrobione małe kamienie i duże bloki amfibolitu (skały metamorficznej barwy ciemnoszarej), gnejsu (ciemnoszarego z prążkami) i granitu (barwy różowawej i kremowej), łączonych zaprawą wapienną. Kościół najprawdopodobniej pierwotnie był budowlą jednonawową, wzniesioną na planie krzyża łacińskiego, a więc wyposażoną w transept i prezbiterium po stronie wschodniej (układ na planie krzyża był bardzo popularny wśród irlandzkich Anglo-Normanów pod koniec XIII wieku, utworzony między innymi w kościele parafialnym w New Ross, w kościele klasztornym w Athassel, czy w katedrze św. Patryka w Dublinie). Ramiona transeptu były stosunkowo długie, a prezbiterium o wymiarach wewnętrznych 18,8 x 7,6 metra zamknięte ścianą prostą. Oświetlenie kościoła zapewniały wówczas okna trójdzielne, zapewne także dwudzielne i jednodzielne, zamykane trójliśćmi, od zewnątrz prosto fazowane, a we wnętrzu głęboko rozglifione. Okna trójdzielne i zapewne dwudzielne ujmowane były wspólnymi ostrołucznymi archiwoltami, jeszcze z pełną płytą kamienną zamiast maswerku nad zwieńczeniami otworów. Okna wielodzielne znajdowały się w transepcie i prezbiterium, natomiast tradycyjnie gorzej oświetlana nawa mogła być wyposażona w okna jednodzielne. Wejście znajdować się mogło w zachodniej części ściany południowej nawy, ale nie wykluczone, że funkcjonowało też wejście zachodnie, albo północne.
W trakcie XIV-wiecznej rozbudowy kościoła używano bloków wapiennych, układanych warstwowo i zgrubnie obrobionych, spojonych zaprawą. Przy ich pomocy gruntownie przebudowano zachodnią część kościoła, który uzyskał formę budowli trójnawowej o całkowitej długości nieco ponad 46 metrów. Układ środkowej i wschodniej części kościoła pozostawiono bez zmian, ale mury transeptu i prezbiterium podwyższono. W powiększony kościół wstawiono nowe otwory okienne, zgodne z popularnymi w okresie pełnego gotyku formami i zaprojektowane tak, by wpuszczały do wnętrza więcej światła. Były to duże otwory z ostrołucznymi zamknięciami, wyposażone już w maswerki o przecinającym się laskowaniu w górnych partiach i z motywami trójliści poniżej. W transepcie były to okna trójdzielne, w południowej ścianie prezbiterium dwudzielne. Nie ma pewności, czy nad dachami naw bocznych znajdowała się kondygnacja z oknami, (co nadawałoby korpusowi formę bazyliki), czy też nawa główna była ciemna, bez otworów (pseudobazylika). Jeśli w niskim clerestorium umieszczono okna, to musiały one być niewysokie. Najokazalsze okno tradycyjnie musiało się znajdować we wschodniej ścianie prezbiterium, jednak w XV wieku zostało ono wymienione na nowe, Co ciekawe to późniejsze okno wyposażono w maswerk naśladujący starsze okna XIV-wieczne. W ostrołuczny otwór z ościeżami profilowanymi smukłym wałkiem i wklęsłą fazą, osadzono wówczas maswerk o układzie pięciodzielnym, z trójlistnymi zamknięciami i przeplatającym się laskowaniem pod archiwoltą (od starszych okien różniło się brakiem wrębów na szprosy).
We wnętrzu powiększonego w XIV wieku korpusu, nawę główną oddzielono od naw bocznych czterema parami arkad, wspartych na ośmiu filarach i dwóch dwóch zachodnich półfilarach przyściennych. Arkady zamknięto ostrołucznie, obustronnie podwójnie sfazowano pomiędzy uskokami i osadzono na płaskich profilowanych kapitelach o rzucie poziomym w kształcie koła. Koliste w przekroju zastosowano także trzony filarów. Profilowanie kapiteli składało się z pierścienia w formie wałka z listewką oraz z abakusa złożonego z wałka, pod którym umieszczono mniejszy wałek, a powyżej fazowaną krawędź. Profilowanie cokołów filarów było podobne, jedynie odwrócone i bez listewek. Prawdopodobnie w późniejszym okresie XIV wieku lub w XV wieku jedną z południowych kolumn wymieniono na bardziej wyrafinowaną, w przekroju nawiązującym do koła, ale z czterema ściętymi wklęśnięciami, co nadało kształt zbliżony do ośmiokąta. Mało prawdopodobne by do wymiany doszło z powodu uszkodzenia konstrukcji, raczej ze względów estetycznych lub symbolicznych (być może wyznaczała lokalizację ołtarza lub ważnego grobowca rodzinnego). Głowica odmiennego filaru harmonizowała z formą trzonu, tworząc w rzucie ośmiokąt ze ściętymi narożami. Podobne kapitele umieszczono także na dwóch zachodnich półfilarach przyściennych, co wskazywałoby, że także one z nieznanych powodów zostały wymienione około przełomu XIV i XV wieku lub w chwili powstania były bardziej progresywne niż pozostały detal architektoniczny. Same półfilary uzyskały formę czworoboczną z głęboko sfazowanymi krawędziami, na które nałożono wałki z zaokrąglonymi krawędziami i listwami, formy typowe dla angielskiego budownictwa sakralnego z przełomu XIII i XIV wieku.
W drugiej połowie XV wieku i na początku XVI wieku po raz kolejny gruntownie przebudowany został korpus nawowy kościoła, tym razem przy wykorzystaniu precyzyjnie obrobionych bloków wapiennych. Zapewne w związku z chęcią pomieszczenia większej ilości wiernych poszerzone zostały obie nawy boczne, z których następnie południową poprzedzono kruchtą na wysokości drugiego przęsła od zachodu, a do północnej na wysokości trzeciego przęsła od zachodu dobudowano prostokątną kaplicę, nietypowo o dłuższej osi północ – południe. Mur starszej fasady zachodniej pozostawiono, lecz wstawiono w niego nowy portal wejściowy. Jego ościeża i łuk utworzyły głęboki, profilowany glif, ułożony w trzech uskokach. Okap ozdobiono wieńcem z liści winorośli, z którego krańców wyprowadzono flankujące pinakle. Powyżej zapewne przepruto późnogotyckie okno, sąsiadujące z ostrołucznymi, czterodzielnymi oknami zachodnimi naw bocznych. W ściany wzdłużne naw bocznych osadzono ostrołuczne okna trójdzielne, z okapnikami poprowadzonymi wokół archiwolt (w nawie południowej zamknięte oślimi grzbietami, dekorowane czterolistnymi kwiatami i osadzone na rzeźbionych wspornikach).
Południowo – zachodni narożnik nawy południowej podparty został dużą przyporą, uskokową i dekorowaną płytkimi wnękami po stronie zachodniej i południowej. Utworzono ją na przedłużeniu ściany zachodniej, jako jej integralną część. Ponieważ nie utworzono podobnej przypory przy nawie północnej, jej przeznaczeniem mogło być zasłonięcie schodów do pomieszczenia nad południową kruchtą. Możliwe również, że w miejscu tym istniała pewna słabość fundamentu, którą budowniczowie chcieli zabezpieczyć. Przyporę zakończono tuż pod gzymsem, w linii którego osadzono liczne rzygacze, odprowadzające wodę deszczową z otwartej galerii za blankowanym przedpiersiem. Rzygacze nad nawą południową wyróżniały się różnorodnością form. Najprostsze miały kształt zwężającego się ośmioboku i występują w parach z formami skręcanymi. Inne uzyskały skręcony trzon i lico przypominające kwiat. Wśród nich znajdowały się także rzygacze o kształcie głowy konia lub wołu, gryfa, lwa, mantykory, herb rodu Lynchów oraz wielu ludzkich głów o zróżnicowanym wyrazie. Krenelaż z rzygaczami utworzono też nad transeptem i prezbiterium, ale z odpływami o prostszych formach ośmioboków zwężających się ku dołowi.
Pod koniec XV wieku na przecięciu naw zbudowana została czworoboczna wieża, o stosunkowo niskim rdzeniu, ale ze smukłą iglicą. Wymagało to usunięcia wschodniej pary pierwotnych filarów międzynawowych i zastąpienia ich masywniejszymi podporami prostokątnymi, w które wkomponowano starsze arkady międzynawowe. W miejsce ich kapiteli wstawiono szeregi małych gzymsów, czy też płaskich kapiteli złożonych z drobnych profilowań, pozbawionych wyrazistości wcześniejszych detali. Przyziemie wieży otwarto na wszystkie cztery strony wysokimi ostrołucznymi arkadami i przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym z dodatkowym żebrem przewodnim. Od strony zewnętrznej cechą charakterystyczną wieży stały się ścięte narożniki z szerokimi, ale płytkimi pilastrami. Okna najwyższej kondygnacji dzwonnej osadzono w lekkich wnękach. Uzyskały trójdzielne formy z zamknięciami w ośle grzbiety. Jako że wieża była wtórna w stosunku do murów korpusu, musiano wykonać w nich wejście na piętro. Przybrało ono formę surowo wykutego w murze korytarza, zaczynającego się wysoko w południowo – wschodnim narożniku nawy północnej. Poszerzone nawy boczne otwarto na transept dodatkowymi arkadami, umieszczonymi obok starszych arkad z XIV wieku, przekształconych w trakcie późnogotyckiej przebudowy. Wszystkie wschodnie arkady korpusu zamknięto ostrołucznie i wyposażono w podłuczu w masywne żebro, oparte na ostrosłupowych i rzeźbionych wspornikach.
Po połowie XVI wieku przedłużono południowe ramię transeptu, przy którego południowo – zachodnim narożniku umieszczono kwadratową wieżyczkę z klatką schodową. Drugą podobną wieżyczkę wstawiono w kąt pomiędzy północnym ramieniem transeptu a poszerzoną nawą boczną. Prace nad przedłużeniem transeptu rozpoczęto po zewnętrznej stronie starszej ściany szczytowej, w czasie gdy jeszcze istniała. Nowe mury utworzono grubsze i nie pokrywają się idealnie z murami z XIII/XIV wieku, mimo że stanowiły ich przedłużenie. Z powodu różnic w grubości murów, miejsca ich styku zostały nieudolnie wykonane, co zapewne stało się widoczne dopiero po rozebraniu starej ściany szczytowej. Z zewnątrz miejsca te zostały ukryte i wzmocnione masywnymi przyporami, lecz wewnątrz pozostały widoczne. Dobudowana, mieszcząca kaplicę część, odznaczała się osobliwą konstrukcją budowli dwukondygnacyjnej. Kondygnacja dolna wyposażona została w cztery okna dwudzielne i trójdzielne z półkolistymi zamknięciami. W górnej części ściany południowej osadzono duże okno ostrołuczne z okazałym profilowanym maswerkiem krzywolinijnym i z okapnikiem osadzonym na rzeźbionych wspornikach o formie ludzkiej głowy i syreny. Okno to nie zostało zaprojektowane z myślą o miejscu w którym się znalazło, miało też formę typową dla wcześniejszego okresu, dlatego najpewniej zostało przeniesione ze starszej, rozebranej ściany transeptu. Część XVI-wieczna transeptu wznosiła się na wyższy poziom niż partia z XIV wieku, dlatego dachy starszej części zostały podniesione. Operacja ta spowodowała częściowe zasłonięcie okien w północnej i południowej ścianie centralnej wieży oraz okna wschodniego nawy południowej.
Stan obecny
Obecna forma kościoła jest efektem wielowiekowych prac budowlanych, sięgających XIII wieku, prowadzonych w okresie pełnego średniowiecza w XIV stuleciu i u jego schyłku w XV i XVI wieku, przy czym większość zachowanej bryły kościoła reprezentuje styl gotycki, typowy dla pozostałej części kraju. Choć kolegiata nie wyróżnia się niczym szczególnym (brakuje bogatych zdobień i kunsztownych detali, jakie cechowały niektóre inne kościoły parafialne, nie wspominając o katedrach), to jednak za sprawą dużych rozmiarów (wielkie kościoły parafialne w anglo-normańskiej Irlandii był rzadkością) i dobrego stanu zachowania, pozostaje jednym z najważniejszych zabytków sakralnych w regionie. Niestety budynek nie uniknął przekształceń nowożytnych, z których najbardziej rzucającymi się w oczy są północne aneksy przy prezbiterium i dobudówka między nawą południową a południowym ramieniem transeptu. Nowożytna może być także mała kaplica południowa, choć znajdują się niej okna późnogotyckie, być może wtórnie wstawione. Z drugiej połowy XVII wieku pochodzie duże okno zachodnie nawy głównej, choć naśladuje ono formy gotyckie.
Obecnie najstarsze fragmenty murów dostrzec można w dolnych partiach południowej ściany prezbiterium oraz we wschodnie, północnej i zachodniej części transeptu, gdzie fragmentarycznie i w całości zachowały się trzy XIII-wieczne okna (z nich dwa są obecnie zamurowane). Z XIV wieku zachowało się pięć okien: jedno we wschodniej ścianie transeptu, jedno północne i trzy od południa w prezbiterium. Ciekawie prezentuje się także samo zewnętrzne lico murów transeptu i prezbiterium kościoła, gdzie za sprawą zastosowania odmiennego materiału budowlanego, dość dobrze dostrzegalne są główne średniowieczne fazy budowlane. W murach korpusu nawowego warto zwrócić uwagę na późnogotyckie rzeźbione rzygacze nawy południowej i okapniki okien tejże nawy oraz portal zachodni nawy głównej i portal wejściowy do kruchty. We wnętrzu uwagę zwracają arkady międzynawowe i ich podpory, w tym różniący się formą filar południowo – wschodni. W południowym ramieniu transeptu znajduje się okazały grobowiec z XV wieku w stylu gotyku płomienistego.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Leask H.G., The Collegiate Church of St. Nicholas, Galway, „Journal of the Galway Archaeological and Historical Society”, Vol. 17, No. 1/2/1936.
McKeon J., St Nicholas’s parish church, Galway: structural and architectural evidence for the high medieval period, „The Journal of Irish Archaeology”, Vol. 18/2009.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.