Historia
Oratorium w Gallarus zbudowane zostało we wczesnym okresie średniowiecza, najwcześniej około VII-IX wieku, a najpóźniej w XII stuleciu. Powstać mogło w związku z niewielkim ośrodkiem monastycznym, jako lokalna kaplica lub świątynia na drodze pielgrzymkowej, tak zwanej Drodze Świętych (gael. Cosán na Naomh), wiodącej na Górę Brandon. Ze względu na położenie na odludnym obszarze, budynek unikał katastrof związanych z wojnami, nie był też poddawany żadnym większym przekształceniom. W przekazach pisanych oratorium pojawiło się dopiero w 1756 roku, gdy podobne budowle zaczęły przykuwać uwagę lokalnych antykwariuszy.
Architektura
Oratorium zbudowane zostało na planie krótkiego prostokąta o wymiarach 4,6 x 3,1 metra, wysokości około 5 metrów i murach grubości około 1,2 metra powyżej cokołu, utworzonego jedynie przy ścianach wzdłużnych. Łukowato zwężające się ściany szczytowe nadały budowli uderzające, choć prawdopodobnie niezamierzone, podobieństwo do odwróconej łodzi. Ściany nachylone zostały nie tylko w przekroju poprzecznym, ale i podłużnym. W przekroju poprzecznym ściany lekko nachylono do około dwóch trzecich wysokości i znacznie bardziej w najwyższej partii. W przekroju podłużnym ściany szczytowe nachylono łagodną krzywizną od cokołu do kalenicy.
Oratorium wzniesione zostało przy wykorzystaniu miejscowego łamanego kamienia nie przewiązanego zaprawą, układanego z niezwykłą starannością i tak dokładnie dopasowanego, że ściany uzyskały bardzo gładkie elewacje, zarówno od wewnątrz, jak i od zewnątrz (choć zaprawa nie została wykorzystana jako materiał konstrukcyjny dla całego budynku, to pojawiła się w niektórych miejscach, wypełniając wewnętrzne spoiny, czy niewielkie zagłębienia w wewnętrznych elewacjach sklepienia). Jako materiał budowlany oratorium wykorzystano wąskie i płaskie kamienie, układane dłuższymi bokami horyzontalnie. Wąskie przestrzenie między dużymi kamieniami uzupełniano drobnymi odpryskami i płytami o bardzo małych rozmiarach.
Budynek wyposażono tylko w dwa otwory. W ścianie zachodniej umieszczono wejście z pochyłymi ościeżami (rozwiązaniem powszechnym w wielu irlandzkich kościołach przedromańskich) i podwójnym prostym nadprożem. Wewnątrz budynku nad nadprożem wysunięto dwa kamienie, każdy z okrągłym małym otworem, niewątpliwie służącym do montowania drzwi, a konkretnie przytwierdzania wierzchołków drewnianych słupów, do których przymocowywano drewniana lub wiklinowe odrzwia. W ścianie wschodniej osadzono małe okno, którego koliste zamknięcie wydrążono z dwóch kamieni. Zaobloną uzyskało także dolną część, wyciosaną w jednym kamieniu. We wnętrzu okno lekko rozglifiono i wyposażono w pochyły poszur. Powyżej okna, małe, wystające ze ścian kamienie, umieszczone wysoko w ścianie wschodniej, prawdopodobnie podtrzymywały lampy ołtarzowe lub służyły jako podpory dla półek na książki lub inne przedmioty.
Wnętrze budynku przykryte zostało sklepieniem wspornikowym o ostrołucznym przekroju. Powstała jednak niewielka deformacja w górnych częściach boków budynku, stanowiąca problem konstrukcyjny związany ze sklepieniem typu wspornikowego założonym na planie prostokąta. Ponieważ boki budowli były w rzeczywistości ścianami nachylonymi do wnętrza, opór wynikający z klinowania się kamieni był niewystarczający (problem ten nie występował w podobnych budynkach na rzucie owalu lub koła). W wielu innych budynkach ze sklepieniami typu wspornikowego doprowadziło to do zawaleń górnych partii. W Gallarus uniknięto katastrofy dzięki znakomitemu wykonaniu, użyciu dużych kamieni i ich bardzo starannemu dopasowaniu.
Stan obecny
Oratorium w Gallarus jest jedyną w całości zachowaną budowlą tego typu na terenie całej wyspy i jednym z najbardziej charakterystycznych sakralnych zabytków wczesnośredniowiecznej Irlandii. Niekiedy uchodzi za najstarszy zachowany kościół irlandzki, choć data jego powstania nie została jednoznacznie i bez wątpliwości ustalona. Oratorium jest udostępnione dla zwiedzających, zgodnie z datami i godzinami określonymi na oficjalnej stronie internetowej tutaj.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Dowd M., Gallarus Oratory, „Archaeology Ireland”, Vol. 35, No. 4/2021.
Harbison P., How Old is Gallarus Oratory? A Reappraisal of Its Role in Early Irish Architecture, „Medieval Archeology”, 14/1970.
Henry F., Early Irish Monasteries, Boat-Shaped Oratories and Beehive Huts, „Journal of the County Louth Archaeological Society”, Vol. 11, No. 4/1948.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.