Historia
Klasztor założony został prawdopodobnie w 1471 roku przez klan O’Brienów z Aherlow, pomimo że tradycja przesuwała fundację na XIII wiek i wiązała ją z działalnością Donougha Cairbreacha O’Brien, króla Thomond. Zaledwie rok później, w 1472 roku, klasztor miał zostać spustoszony na skutek napaści i pożaru. Zniszczeniu musiały ulec tymczasowe zabudowania drewniane, wątpliwe bowiem by to tego czasu zdołano wznieść jakąkolwiek murowaną budowlę. Kamienny kościół i najważniejsze pomieszczenia klauzury zbudowane zostały zapewne w późnych latach 70-tych i 80-tych XV wieku. Po okresie przerwy, około przełomu XV i XVI wieku dobudowana została wieża kościelna.
Klasztor został oficjalnie skasowany w 1540 roku, na skutek działań reformacyjnych Henryka VIII. Jego majątek i zabudowania przyznano Johnowi, bratu earla Desmond, choć zakonnicy nie opuścili konwentu. Strategiczne położenie zabudowań klasztoru przy wejściu do doliny Glen of Aherlow sprawiło, że podczas wojen elżbietańskich były one wykorzystywane przez garnizon angielskich wojsk i zostały spalone w 1569 roku przez siły sir Humphreya Gilberta. Zakonnicy uciekli do Clonmel podczas kampanii sir Henry’ego Sidneya w 1570 roku, ale trzech z nich powróciło i schroniło się w wieży kościoła podczas ataku Anglików. Kiedy żołnierze podpalili wieżę, brat Diarmaid O’Mulruony zszedł, aby spróbować uratować kościół, ale został zabity przez Anglików. Jego dwaj pozostali towarzysze również zginęli. Pomimo pożaru kościoła, zabudowania klasztoru musiały nadawać się jeszcze do zamieszkiwania, gdyż w 1579 roku niejaki William Aspey miał w nim dowodzić garnizonem, składającym się z czterech jeźdźców i dwunastu piechurów.
Zakonnicy franciszkańscy powrócili do Galbally w 1645 roku, lecz już pięć lat później zostali zmuszeni do ukrycia się, gdy klasztor został ostrzelany przez angielskie wojska Olivera Cromwella. Przez resztę XVII wieku i większą część XVIII wieku w parafii mieszkała niewielka liczba franciszkanów, lecz najprawdopodobniej nie wykorzystywali oni starego, zrujnowanego klasztoru. Ostatnim gwardianem Galbally był Anthony Mahoney, który zmarł w 1806 roku. Później mianowania na ten urząd były już tylko tytularne. W 1921 roku lokalny oddział irlandzkiej policji próbował wysadzić budynek kościoła klasztornego, aby uniemożliwić wykorzystanie go przez IRA do urządzania zasadzek. Prawdopodobnie większych zniszczeń jednak nie poczyniono, a w 1937 roku przeprowadzono gruntowne prace remontowe ocalałych zabudowań.
Architektura
Klasztor założony został na zachodnim krańcu doliny Glen of Aherlow, między pasmem gór Slievenamuck na północy a górami Galty na południu. Usytuowany był po północno – zachodniej stronie osady, na zboczu łagodnie opadającym ku płynącej na południu rzece Aherlow. Tuż przy klasztorze, po jego południowej stronie, z zachodu na wschód biegł trakt przecinający osadę. Konwent składał się z kościoła oraz usytuowanych po jego północnej stronie zabudowań klauzury. Te drugie składały się z trzech skrzydeł: zachodniego, wschodniego i północnego, pomiędzy którymi w narożniku północno – wschodnim pozostawało wąskie przejście. Skrzydło wschodnie na południu zlicowane mogło być dłuższą ścianą ze wschodnią ścianą kościoła, podobnie jak zachodnie z fasadą kościoła. Północne skrzydło oddzielone było od kościoła wirydarzem z krużgankami, mającym niewielkie rozmiary około 12 x 12 metrów. Krużganek był konstrukcją drewnianą, składającą się ze słupów podtrzymujących jednospadowe dachy.
Kościół klasztorny był prostą i niedużą budowlą na planie prostokąta o wewnętrznych wymiarach 31,7 x 7 metrów. Jego podział na nawę i prezbiterium zapewniała czworoboczna wieża o wysokości ponad 21 metrów, wtórnie osadzona na przełomie XV i XVI wieku mniej więcej w połowie długości korpusu. Kamieniarka kościoła utworzona została z grubo łupanego wapienia i piaskowca oraz z lepiej opracowanych ciosów wzmacniających niektóre narożniki i tworzących detal architektoniczny. Od południa kościół podpierały dwie narożne przypory, utworzone na przedłużeniu ścian szczytowych. Od północy wsparcie zapewniał krużganek i zabudowania klauzury.
Główne wejście do kościoła, utworzone przez ostrołuczny, bogato profilowany portal, osadzony w podobnie profilowanym prostokątnym obramieniu, znajdowało się na osi ściany zachodniej. Ponadto trzy wejścia łączyły przestrzeń wieży i prezbiterium z krużgankiem i zakrystią w skrzydle wschodnim. Oświetlenie kościoła zapewniały późnogotyckie okna jednodzielne, dwudzielne i trójdzielne o zamknięciach ostrołucznych i uformowanych w ośle grzbiety. Największe okno tradycyjnie umieszczono w ścianie wschodniej, za głównym ołtarzem. Było ono ostrołuczne i wypełnione trójdzielnym maswerkiem z przecinającymi się laskami. Kolejne duże okno ostrołuczne, dwudzielne, znajdowało się w pośrodku ściany zachodniej nad portalem. Ściana południowa przepruta była czterema oknami, natomiast od północy okien brakowało, ze względu na krużganek i zabudowania klauzury. Wieżę wyposażono w fazowane okna jednodzielne i dwudzielne z zamknięciami typu ośli grzbiet, wpisanymi w czworoboczne obramienia.
Wnętrze kościoła nie było podsklepione, za wyjątkiem przyziemia wieży, otwartego na nawę i prezbiterium bardzo wysokimi i wąskimi ostrołucznymi arkadami. Tuż nad nimi otwory drzwiowe wiodły z wieży na poddasza, dlatego zarówno nawa, jak i prezbiterium przykryte musiały być stropami, albo raczej na drewnianych kolebkach utworzony był w osi ciąg komunikacyjny. Kolejne wąskie otwory od północy i południa prowadziły z wieży na otwarte galerie, ukryte za przedpiersiem nawy i prezbiterium. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa, osadzona w grubości muru południowo – zachodniego narożnika nawy. Piętra wieży połączone były zwykłymi drabinami.
Stan obecny
Obecnie kościół jest jedyną wciąż stojącą budowlą średniowiecznego klasztoru, popularnie zwanego opactwem Moor (ang. Moor Abbey). W jego murach widocznych jest kilka późnogotyckich otworów okiennych o różnym stopniu zachowania, odrestaurowany w XX wieku portal zachodni, podwójna piscina, dwie kropielnice i dwie wysokie arkady podwieżowe. Otwór po wejściu południowym może pochodzić z okresu średniowiecza, ale mógł też zostać wtórnie przebity w czasach nowożytnych. Pierwotnie sklepione żebrowo przyziemie wieży zostało wzmocnione żelbetem w 1937 roku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lafaye A.F., Reconstructing the landscape of the mendicants in east Munster: the Franciscans [w:] Medieval Anglo-French Town in Ireland, red. E.Cotter, Buttevant 2013.
Lynch A., Excavations at Moor Abbey, Co. Tipperary, „North Munster Antiquarian Journal”, vol. 58/2018.
Mooney C., Franciscan Architecture in Pre-Reformation Ireland (Part I-IV), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 85-87, No. 1955-1957.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.