Historia
Nazwa wieży i dóbr ziemskich Foulksrath pochodzić miała od niejakiego Fulca de la Frene, anglo-normańskiego rycerza, potomka Humphrey lub Huberta de la Frene, który przybył do Irlandii w czasach Henryka II i w nagrodę za lojalną służbę otrzymał rozległe posiadłości w Meath, Carrick, Westford, czy Kilkenny. Fulco w XIII wieku osiedlił się w Foulksrath w hrabstwie Kilkenny, gdzie wzniósł siedzibę mieszkalno – obronną, zapewne o formie motte. Jego potomkowie zamieszkiwali ją do około połowy XV wieku, kiedy to zostali zastąpieni przez kolejną anglo-normańską rodzinę Purcell. Był to w Irlandii okres rozkwitu murowanych domów wieżowych, licznie wznoszonych ze względu na niestabilną sytuację polityczną. Wieżę mieszkalną w Foulksrath ufundować miał Philip Purcell na przełomie XV i XVI wieku, lub ewentualnie nieco później jego syn o imieniu James.
W połowie XVI wieku, kiedy Foulksrath było własnością Robneta, syna Jamesa, Purcellowie byli już rodem na wskroś irlandzkim. Robnet, który został ułaskawiony przez władze za przestępstwo w 1549 roku, w latach 1551-1552 popadł w kolejne kłopoty. Przy tej okazji odnotowano że wykroczeniem było poślubienie Johanny Fitzpatrick alias Nye Gylepatrick, a więc celtyckiej kobiety. Następcą Robneta został jego najstarszy syn, Thomas, a po jego śmierci w 1585 roku kolejny Robnet. Syn Robneta, Thomas, urodził się w 1596 roku. Wspierał on powstańcze siły w trakcie walk angielsko – irlandzkich z lat 40-tych XVII wieku, przez co w konsekwencji zmuszony został do zrzeczenia się majątku pod rządami Olivera Cromwella i zmuszony w 1653 roku do wygnania do Connaught.
Konfiskata majątku Foulksrath została ostatecznie potwierdzona aktem z 1688 roku. Nowymi właścicielami zostali wówczas trzej oficerowie angielskiej armii: Christopher Matthews, Theopholus Eaton i Joseph Bradshaw. Ten ostatni rzekomo darzył sympatią wydziedziczonych Purcellów. Pozwolił im wrócić i zamieszkać jako dzierżawcy w Foulksrath, być może nawet na terenie starej wieży. W 1689 roku odnotowano, że niejaki William Smith był dzierżawcą wieży pod rządami Josepha i Elizabeth Bradshaw. W 1718 roku Joseph sprzedał ziemie Foulksrath Ephraimowi Dawsonowi za 2400 funtów. Następnie w wieży mieszkał aż do śmierci w 1722 roku Moses Henryshaw. Później na skutek koligacji małżeńskich dzierżył ją niejaki Henry Dawson, który w 1747 roku udzielił dzierżawy na trzydzieści jeden lat katolikowi Thomasowi Grene. Kiedy dzierżawa zwolniła się w 1777 roku, do wieży przybył Thomas Wright i co ciekawe podobno zastał w niej rodzinę Purcellów.
W ostatniej ćwierci XVIII stulecia piąty syn Thomasa Grene, Stephen, podjął się szeroko zakrojonych napraw starych zabudowań. Jego potomkowie mieszkali mieszkali w Foulksrath do 1861 roku. Po nich pod koniec XIX wieku kolejne rozległe prace remontowo – budowlane prowadził James Ryan. Na początku XX stulecia wieża i okoliczne zabudowania przeszły na własność rodziny Swift, choć zamieszkiwali w niej Butlerowie. Po ich wymarciu wieża przez jedenaście lat była opuszczona i niszczała. Naprawy przeprowadzono w latach 1946-1947, po uzyskaniu nowego właściciela i przekształceniu w schronisko młodzieżowe.
Architektura
Wieżę mieszkalną i towarzyszące jej zabudowania usytuowano na pozbawionym większych wyniosłości terenie. W XVI wieku zostały one otoczone kamiennym murem obronnym o grubości około 1,2-1,5 metra, otaczającym nieregularny dziedziniec. Mur poprowadzono wieloma prostymi i łączącymi się pod rożnymi kątami odcinkami oraz połączono z wieżą mieszkalną, która znalazła się w południowej części dziedzińca, większością bryły wysunięta dość nietypowo pod skosem przed obwód obronny. Mur przebito w przyziemiu otworami strzeleckimi o formie wysokich szczelin, z jedną lub dwoma dodatkowymi krótkimi szczelinami poziomymi oraz umieszczanymi pod skosem, albo z trójkątnie poszerzanymi krańcami szczelin pionowych. Główny wjazd na dziedziniec znajdował się po stronie południowej, ale kolejne znajdować się mogły jeszcze na północy i zachodzie.
Wieża mieszkalna zbudowana została z kamienia łamanego i gruzu, przy wykorzystaniu ciosów do wzmocnienia narożników. Założona została na planie prostokąta o wymiarach 13 x 8,8 metra na poziomie przyziemia, gdzie wyposażona została w najgrubsze mury z pochyłymi zewnętrznymi elewacjami do wysokości około 3 metrów. W koronie mury wieży tradycyjnie zwieńczono chodnikiem straży i blankowanym przedpiersiem, ale krótsze ściany północną i południową utworzono wyższe o jedną kondygnację, celem zapewnienia jeszcze większej przewagi wysokości nad napastnikami i jeszcze lepszej widoczności przedpola. W murach umieszczono typowy dla irlandzkich domów wieżowych zestaw otworów: proste szczeliny w dolnych kondygnacjach i mniej ważnych pomieszczeniach oraz wąskie u wysokie, ale ozdobne okna w komnatach mieszkalnych. Te ostatnie na najwyższym piętrze miały formy dwudzielne, z archiwoltami zamkniętymi w ośle grzbiety i zdobionymi po bokach płaskorzeźbionymi dekoracjami. Szczeliny przepruto też w samych narożnikach, by wyeliminować martwe punkty ostrzału. Otwór wejściowy umieszczono na poziomie gruntu w ścianie północnej, gdzie był flankowany przeprutą pod skosem strzelnicą z przedsionka.
Wnętrze wieży podzielone zostało na pięć głównych kondygnacji, skomunikowanych klatką schodową osadzoną w grubości muru narożnika północno – wschodniego, mającą szerokość od 0,9 do 1,2 metra. W przyziemiu schody łączyły się z przedsionkiem, który z kolei połączony był z nieoświetloną komorą dla odźwiernego i z głównym pomieszczeniem parteru. Tworzyło to typowy układ dla irlandzkich wież mieszkalnych, rozwinięty jedynie tym, że przedsionek nie był prostym korytarzem (portal wejściowy do wieży nie znajdował się naprzeciwko wejścia do głównego pomieszczenia przyziemia, dzięki czemu w tym ostatnim można było utworzyć otwór strzelecki o kształcie równoramiennego krzyża, skierowany wprost na wejście). Trzecia, czwarta i piąta kondygnacja miały podobny do siebie układ, z dużymi pomieszczeniami w obrębie mury obwodowego wieży i mniejszymi komorami w północnej ścianie czołowej. Największą przestrzenią, ze względu na zmniejszenie grubości murów z około 2,4 do 1,2 metra, dysponowała piąta kondygnacja.
Stan obecny
Wieża zachowała się do czasów współczesnych, podobnie jak obwód muru obronnego wokół sąsiedniego dziedzińca. Jako że była zamieszkiwana przez większą część swej historii, uległa częściowej nowożytnej przebudowie. Od strony zewnętrznej modernizacje najbardziej widoczne są w postaci dużych czworobocznych okien i brzydkich metalowych balkonów ze schodami przeciwpożarowymi. Te ostatnie zapewne dostawione zostały po przekształceniu wieży w hostel. Funkcję tą Foulksrath pełni do dziś, przez co zwiedzanie jej wnętrza jest niemożliwe bez wynajęcia pokoi. Pomimo zmian w murach wieży przetrwała spora ilość pierwotnych, późnogotyckich okien, szczelinowych otworów i nawet portal wejściowy. Warto zwrócić także uwagę na oryginalne strzelnice w sąsiednim murze obronnym. Późnośredniowieczna zabudowa gospodarcza w obrębie dziedzińca uległa zniszczeniu lub gruntownej przebudowie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Ball Wright W., On Foulksrath Castle and Loghmoe, Their Founders and Possessors, „The Journal of the Royal Historical and Archaeological Association of Ireland”, Fourth Series, Vol. 7, No. 66/1886.
Brennan J., Foulksrath and its Associations, „Old Kilkenny Review”, 2/1979.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.