Historia
Początki osady Fore (gael. Fobhair) związane były z działalnością świętego Féchína i założonym przez niego w drugiej ćwierci VII wieku klasztorem. Według przekazów pisemnych klasztor i sąsiadująca z nim osada szybko się rozrosły, zyskując na znaczeniu pomimo licznych pożarów jakie niszczyły pierwotne zabudowania. Pierwszy pożar odnotowano w 771 roku, następny w 830 roku, gdy Feidlimidh, król Munsteru, spalić miał całe Fore, i jeszcze jeden po czterdziestu latach. W 971 roku osadę i klasztor spustoszyć miał Donal, syn Murchu. Kolejne pożary, czy to przypadkowe, czy też powstałe w wyniku najazdów, miały miejsce w 1025, 1069, 1095, 1112, 1114 i 1163 roku. W 1176 roku Fore najechali Anglo-Normanowie wraz z władcą dynastii Uí Briúin z Connacht.
Wraz z anglo-normańskim podbojem Irlandii z drugiej połowy XII wieku, król Henryk II nadał Fore i władzę nad regionem Meath Hughowi de Lacy. Ten w latach 1177-1181 co najmniej czterokrotnie przebywał w Fore, między innymi konsumując wraz ze swoim rycerstwem miejscowe zapasy i po raz kolejny paląc osadę. Wkrótce po 1180 roku Hugh zbudował drewniano – ziemny zamek typu motte, umacniając władzę nad obszarem. Osada, jeśli była wówczas chroniona, to tylko lekkimi drewniano – ziemnymi obwałowaniami, być może częściowo pozostałymi jeszcze po pierwotnym obwodzie, jaki musiał otaczać wczesnośredniowieczny klasztor.
Na początku XV wieku znaczenie Fore wzrosło, wraz z postępami gaelickich wodzów w odzyskiwaniu ziem przodków i załamaniem się zdolności angielskiego rządu do obrony granic. Jako przyczółek będący poza strefą angielskiego panowaniem (ang. Pale), miasto było wyjątkowo narażone na najazdy Irlandczyków. W 1423 roku spalili oni folwarki miejscowego klasztoru benedyktynów, a w 1428 roku, oprócz kradzieży bydła, spalili również samo miasto. Z tego powodu w 1436 roku mieszkańcy Fore uzyskali królewski przywilej na budowę murów miejskich (ang. murage charter). Ponadto Henryk VI nałożył 20-letni podatek na wszystkie towary przywożone na miejscowy targ lub w promieniu trzech mil od niego, aby pokryć koszty wybrukowania ulic miasta i budowy fosy lub kamiennego muru. Ten ostatni prawdopodobnie nigdy w Fore ostatecznie nie powstał, ze względu na zbyt szczupłe dochody miasta, które pozwoliły jedynie na budowę dwóch murowanych bram i drewniano – ziemny obwód fortyfikacji.
W połowie XVI wieku kasata klasztoru benedyktyńskiego i oddalenie miasta od innych dużych ośrodków angielskiej administracji, doprowadziły Fore do podupadnięcia. Prawdopodobnie przeprowadzono wówczas jedne z ostatnich napraw bram miejskich, wykonane ze względu na darmowe pozyskanie kamienia z porzuconego klasztoru. Jednak niedługo później ze względu na kryzys gospodarczy, jedna z głównych funkcji obwarowań Fore, jaką było pobieranie podatków przy bramach, przestała być istotna. Powstania irlandzkich katolików z końca XVI stulecia i z lat 40-tych XVII wieku nie spowodowały podjęcia prób odbudowy lub remontu obwarowań, zapewne uważanych za zbyt przestarzałe. W 1682 roku fortyfikacje Fore opisywano już jako w dużym stopniu nie istniejące.
Architektura
Miasto założono w dolinie, ograniczonej wzgórzami Ben of Fore od północy i Rock of Fore od południa. Założone zostało na planie zbliżonym do prostokąta obejmującego obszar około 14 ha, przez którego dłuższą oś przebiegała główna ulica. W pobliżu południowo – wschodniego krańca miasta ulica ta rozszerzała się w trójkątny plac targowy, z drogą odchodzącą na północny w kierunku klasztoru benedyktyńskiego, a drugą na wschód w kierunku zamku. Teren miasta nie był równy, bowiem jego południowa część znajdowała się na stoku wzgórza. Tam też krawędź osady i jej zabezpieczenie stanowiły skalne klify wzniesienia, górujące nad Fore na odcinku około stu metrów. Na północy natomiast przed miastem rozciągał się obszar bagien i podmokłych terenów, ciągnących się od wschodniego narożnika miasta aż do klasztoru benedyktyńskiego na północy.
Miasto prawdopodobnie nie uzyskało nigdy kamiennego muru obronnego na całym obwodzie 1450 metrów, a być może nawet na jakimkolwiek odcinku. Jeśli w XV wieku zdołano wznieść krótkie fragmenty muru obronnego, to jedynie na najbardziej zagrożonych odcinkach wschodnim i zachodnim. Podstawą obrony miasta były jednak lżejsze obwałowania o formie ziemnego wału z kamiennym licem i rowu suchej fosy. Co więcej nawet one mogły nie tworzyć pełnego obwodu, lecz urywały się w miejscu wapiennych klifów na południowym – zachodzie. Rów fosy miał do 8-10 metrów szerokości, natomiast wał na poziomie gruntu dysponował grubością około 4-5 metrów. Jego wysokość zapewne nie była zbyt duża i nie mogła przekraczać szerokości. Logika nakazywałaby umieszczenie w jego koronie chodnika straży, ukrytego za jakąś formą przedpiersia.
Bramy miejskie znajdowały się po stronie północno – zachodniej i południowo – wschodniej Fore, w odległości około 450 metrów od siebie, połączone średniowiecznym traktem przebiegającym przez miasto. Obie zbudowane zostały z łamanego wapienia. Brama północno – zachodnia składała się z prostokątnego budynku z krótkim przejazdem w przyziemiu o szerokości 2,6 metra, od strony zewnętrznej zamkniętego półkoliście, a od strony miasta prawie prosto. Przejazd zamykany był prawdopodobnie tylko wrotami, umieszczonymi w miejscu poszerzenia korytarza do 3,1 metra. Budynek musiał mieć piętro nad przejazdem, wyposażone w podłodze w otwór strzelecki tak zwanej mordowni. Brama południowo – wschodnia miała nieco bardziej rozbudowaną formę, również na rzucie prostokąta, ale ze spiralną klatką schodową w grubości muru po boku przejazdu i z nachyloną częścią cokołową po przeciwnej stronie (ang. batter). Jej przejazd miał także 2,6 metra szerokości i półkoliste zamknięcie bez ciosowego obramienia. Ponad przejazdem znajdowało się zapewne tylko jedno piętro, a nad nim przypuszczalnie niezadaszony chodnik straży, ukryty za blankowanym przedpiersiem. Jedna lub dwie mniejsze furty znajdować się musiały w północnej części obwodu obronnego miasta, na przedłużeniu dróg wiodących do znajdującego się za bagnami klasztoru.
Anglo-normański zamek nie był połączony z obwodem obronnym miasta. Założony został około 400 metrów na wschód od Fore, na grzbiecie niskiego wzgórza lekko górującego nad miastem, z widokiem na zachód i południe. Składał się z głównej części posadowionej na ziemnym kopcu o owalnym planie i z mniej więcej kwadratowego podzamcza od południowego – zachodu. Obie części były otoczone fosą z zewnętrznym wałem, podczas gdy kolejny przekop oddzielał zabudowania na kopcu od podzamcza. W chwili budowy fortyfikacji miejskich zamek mógł się już znajdować w ruinie.
Stan obecny
Obecnie najbardziej widoczne pozostałości średniowiecznych fortyfikacji Fore reprezentują dawne bramy, zlokalizowane na wschodnim i zachodnim podejściu do miasta, tuż obok szosy przecinającej miasteczko. W obu przypadkach przetrwały ich dolne części wraz z arkadami przejazdów, przy czym w bramie południowo – wschodniej dojrzeć można kamieniarkę wtórnie użytą z pobliskiego klasztoru benedyktynów (część arkady krużganka). Ze względu na podupadnięcie Fore w okresie nowożytnym, może ono być jedynym średniowiecznym miastem w Irlandii, gdzie umocnienia miejskie w formie wałów ziemnych przetrwały w dużej części nienaruszone, a brak współczesnej zabudowy zwiększa ich znaczenie, ze względu na dostępność dla archeologów (podobnie jak w Rindoon, czy Newtown Jerpoint).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Casey C., Rowan A., Buildings of Ireland. North Leinster, London 1993.
Halpin E., McNamara F., Fore Town Defences Conservation & Management Plan, [b.m.w.] 2024.
O’Keeffe T., Medieval Fore – an archaeological wonder in the Westmeath landscape, „Archaeology Ireland”, 28/2004.
Sharkey O., Fore, its history and buildings, Dublin 2001.