Historia
Pierwsze zabudowania sakralne prawdopodobnie powstały w Fore około 630 roku, gdy do osady przybył Féchín, jeden z najbardziej znanych podróżujących świętych wczesnośredniowiecznej Irlandii. Nim zmarł na zarazę około 665 roku, miejscowa społeczność monastyczna znacznie się rozrosła. Klasztor stał się powszechnie znany i bogaty. Kronikarze regularnie odnotowywali śmierć opatów i biskupów, a także liczne pożary które niszczyły monastyczne zabudowania i osadę. Być może w związku z usuwaniem zniszczeń po jednej z takich tragedii, w X lub być może XI wieku, zbudowany został murowany przedromański kościół św. Feichina.
W 1169 roku, wraz z anglo-normańską inwazją na Irlandię, król Henryk II nadał okoliczne tereny Hughowi de Lacy. Obecność klasztoru i osady przyciągnęła go do Fore, gdzie ufundował drewniano – ziemny zamek i założył nowy dom klasztorny podległy opactwu św. Taurina w normandzkim Évreux. Niedługo później, pod koniec XII wieku lub na początku XIII wieku, zapewne w związku z rozwojem osady i przekształceniem jej w niewielkie miasto, kościół św. Feichina powiększony został o prezbiterium, tak by cała starsza część konstrukcji mogła odtąd pełnić rolę nawy.
Nie wiadomo czy kościół św. Feichina został uszkodzony w trakcie najazdów na Fore z 1423 i 1428 roku, przeprowadzonych przez gaelickie klany O”Farrell i O’Reilly. Jeśli tak, to niewielkie późnogotyckie modyfikacje (np. wschodnie okno prezbiterium) mogły zostać wprowadzone w ramach napraw. W XVI wieku kościół nie był już poddawany żadnym większym przebudowom. Do jego podupadnięcia przyczynić się mogła reformacja, a następnie walki polityczno – religijne z połowy XVII wieku. W czasie biskupiej wizytacji Anthonego Doppinga z 1682 roku miał już być porzucony. Użytkowana była natomiast sąsiednia pustelnia, w XIX wieku przebudowana na mauzoleum rodziny Nugent.
Architektura
Kościół zbudowany został na tarasie na zboczu wzniesienia w północno – zachodniej części późniejszej osady, a początkowo prawdopodobnie w obrębie wczesnośredniowiecznego klasztoru. Teren wokół niego opadał w głąb doliny w stronę północną, co być może przyczyniło się do niezbyt dokładnego zorientowania budowli względem stron świata. Po założeniu anglo-normańskiego miasta, kościół znajdował się w obrębie obwarowań, po południowo – zachodniej stronie głównego traktu i w pobliżu drogi odbijającej ku benedyktyńskiemu opactwu na północy. Po zachodniej stronie kościoła, na nieco wyżej położonym terenie w średniowieczu znajdowała się pustelnia.
Początkowo kościół był niewielką i bardzo prostą budowlą salową na planie prostokąta o wymiarach 11,5 x 7,2 metra, bez wyodrębnione zewnętrznie prezbiterium, z murami o grubości 0,9 metra. Jak większość przedromańskich kościołów irlandzkich, wyposażony został w anty, czyli zachodnie i wschodnie przedłużenia murów wzdłużnych, wystające przed ściany szczytowe na podobieństwo przypór. W odróżnieniu od tych ostatnich, zadaniem ant nie było jednak wzmacnianie grubych murów obwodowych, lecz raczej podtrzymywanie konstrukcji wysokiego i stromego dwuspadowego dachu. Typowe było także dla wczesnych kościołów irlandzkich umieszczenie wejścia pośrodku elewacji zachodniej. Uzyskało ono proste nadproże z masywnego kamienia (rozciągającego się przez całą grubość muru) i ościeża lekko zbiegające się ku sobie w górnej części (różnica szerokości między dolną a górną częścią przejścia wyniosła 11,4 cm). Na nadprożu wyrzeżbiono krzyż równoramienny wpisany w okrąg, umieszczony pośrodku prostokątnego obramienia. Oświetlenie kościoła pierwotnie zapewniały tylko trzy małe, rozglifione do wnętrza okna: jedno we wschodniej ścianie za ołtarzem i po jednym w każdej ze ścian bocznych.
Pod koniec XII wieku lub na początku XIII stulecia, kościół został powiększony po wschodniej stronie o czworoboczne, prawie kwadratowe prezbiterium wielkości 5,7 x 5 metrów, ze ścianami wzdłużnymi wstawionymi pomiędzy dwie anty wschodnie. Nowa ściana wschodnia uzyskała znaczną grubość prawie 1,4 metra. W pierwotnej ścianie wschodniej usunięto wówczas większość muru i w duży otwór osadzono ostrołuczną arkadę tęczy, z profilowaną archiwoltą na impostach i z rzeźbionym mnichem od północy, ukazanym na narożniku arkady w pozycji siedzącej z rękami złożonymi na kolanach (co mogło wskazywać na związek kościoła z nieodległym klasztorem benedyktyńskim). Oświetlenie prezbiterium zapewniały wyjątkowo aż po dwa okna od północy i południa oraz piąte okno w ścianie wschodniej. Wszystkie zostały rozglifione do wnętrza, przy czym wschodnie tradycyjnie wyróżniono nieco większym rozmiarem. Początkowo było ono dwudzielne, ale w XV wieku zostało zastąpione oknem późnogotyckim jednodzielnym, zamkniętym trójliściem ze środkowym płatkiem zaostrzonym i uformowanym w bardzo popularny wówczas ośli grzbiet. Od zewnątrz po bokach archiwolty wschodniego okna umieszczono płaskorzeźbioną dekorację, zaś całość ujęto okapnikiem z podwójnymi zagięciami.
Na terenie usytuowanej w pobliżu kościoła pustelni, w XV wieku wzniesiono czworoboczną wieżę mieszkalną z północnym ryzalitem o charakterze mniejszej wieżyczki komunikacyjnej. Wieża składała się z podsklepionego przyziemia i tylko jednego piętra. Zwieńczona została blankowanym przedpiersiem, oddzielonym od ścian gzymsem. Celem usuwania nadmiaru wody deszczowej z chodnika w koronie muru, w ścianie wieży osadzono rzygacze. W środku komunikację między parterem a piętrem zapewniała spiralna klatka schodowa. Parter musiał mieć funkcję gospodarczą, natomiast na piętrze znajdowało się ogrzewane kominkiem i wyposażone w latrynę mieszkanie, oświetlane trzema niedużymi oknami.
Stan obecny
Kościół św. Feichina jest dziś niezadaszoną, ale całkiem dobrze zachowaną częściową ruiną, składającą się z przedromańskiej nawy i XII/XIII wiecznego prezbiterium. Dwie cechy wczesnego kościoła zasługują na szczególną uwagę: zachodni portal z masywnym i dekorowanym nadprożem oraz anty (zachodnie są nadal dobrze widoczne, podczas gdy wschodnie są nieco ukryte przez późniejsze prezbiterium). Obecna arkada tęczy jest rekonstrukcją, przeprowadzoną w 1934 roku przy wykorzystaniu odnalezionych pierwotnych elementów (w tym rzeźbionej postaci siedzącego mnicha). W ścianie wschodniej zachowało się XV-wieczne okno. Niestety dwa okna przedromańskie są dziś zamurowane i słabo widoczne. We wnętrzu nawy przetrwała chrzcielnica z XIII stulecia, kamienne półki ścienne we wschodniej ścianie prezbiterium i piscina południowa. Usytuowana obok kościoła pustelnia (ang. Anchorite’s Cell) jest dziś tylko w części wieżowej średniowieczna, natomiast umieszczona od zachodu kaplica i otaczający mur są nowożytnymi dodatkami z połowy XIX wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Rowan A., Buildings of Ireland. North Leinster, London 1993.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.
O’Keeffe T., Medieval Fore – an archaeologiacl wonder in the Westmeath landscape, „Archaeology Ireland”, 28/2004.
Sharkey O., Fore, its history and buildings, Dublin 2001.