Historia
Benedyktyński klasztor o statusie przeoratu założony został w Fore w latach 80-tych XII wieku, przez możnego Hugha de Lacy, obdarzonego regionem Meath wkrótce po rozpoczęciu anglo-normańskiej inwazji przez króla Henryka II. Po przybyciu do osady, Hugh zastał w niej stary irlandzki klasztor, który postanowił zastąpić bardziej przychylnym dla siebie konwentem, sprowadzonym z opactwa św. Tauryna w Évreux w rodzinnej Normandii. Nowa fundacja również poświęcona została świętemu Taurynowi, ale także i Feichinowi, co odzwierciedlało niesłabnące znaczenie kultu lokalnego świętego w okresie anglo-normańskim. Wspólnota klasztoru w Fore, podobnie jak ta w Évreux, była benedyktyńska, co czyniło go raczej wyjątkowym ośrodkiem monastycznym, gdyż mimo że reguła św. Benedykta była wówczas jedną z najpopularniejszych w Europie, to jednak w Irlandii nie powstało w średniowieczu wiele klasztorów tego zakonu.
Klasztor w Fore został założony przez Hugha de Lacy, lecz zginał on już w 1186 roku i to jego syn, Walter, prawdopodobnie nadzorował pierwszy i główny etap prac budowlanych z przełomu XII i XIII wieku. Prawdopodobnie kościół i główne pomieszczenia klauzury ukończono do 1210 roku, kiedy to król Jan skonfiskował zamek Waltera w Fore i inne jego dobra. Nadania uzyskane przez zakonników zapewniły stabilne funkcjonowanie klasztoru, jednak epidemie, walki wewnętrzne i kryzys gospodarczy z XIV wieku musiały spowodować jego podupadnięcie. Historię klasztoru ukształtowały także francuskie powiązania, ponieważ będąc zasadniczo własnością francuską, został on skonfiskowany przez Koronę na czas wojny angielsko-francuskiej w połowie XIV wieku.
W 1340 roku część dochodów konwentu została przekazana przeorowi William Tessone, celem utrzymania jego i zaledwie pięciu mnichów. W 1352 roku kapelan William de Cesteford i Richard de Fontayne, mnich z Évreux, otrzymali opiekę nad klasztorem, pod warunkiem regulowania wszystkich opłat. W 1355 roku opiekę sprawował niejaki Roger Rodierd, który najwyraźniej zastał klasztor w opłakanym stanie. Nabożeństwa przestały być odprawiane, a zabudowania popadły w ruinę. Rezydujący przeor zwrócił się wówczas do króla o z prośbą o możliwość wyłącznej opieki nad klasztorem, aby móc poprawić sytuację, ale system świeckich nadzorców został później przywrócony i funkcjonował aż do 1360 roku, czyli do zawarcia traktatu pokojowego z Bretigny między Francją i Anglią. Pierwszym przeorem Fore po 1360 roku był John Croys. Gdy w 1369 roku wybuchła kolejna wojna francusko – angielska, nad klasztorem ponownie ustanowiono nadzór z pominięciem przeora. W 1382 roku John Croys na krótko odzyskał wpływy, ale okres aż do przełomu XIV i XV wieku nacechowany był ciągłymi konfliktami między świeckimi i kościelnymi interesami.
Rozwój klasztoru możliwy stał się dopiero w XV wieku, zwłaszcza po 1449 roku, kiedy to parlament ustanowił niezależność konwentu w Fore od Évreux (mnisi z Fore mogli odtąd samodzielnie wybierać przeora). Pierwsze prace nad późnogotycką przebudową klasztoru mogły się zacząć już za przeora Williama Englonda, urzędującego od 1418 roku, oraz jego następny od 1441 roku, Williama Croysa. Z pewnością na potrzebę przebudowy i ufortyfikowania klasztoru wpłynęły irlandzkie najazdy z lat 1423 oraz 1428, jak i uzyskanie przez miasto w 1436 roku przywileju na budowę murów miejskich (w czasie pierwszego najazdu spalono dwa spichrze klasztoru, zaś w czasie drugiego skradziono bydło klasztornych dzierżawców, a sam klasztor spalono). W efekcie klasztor został gruntownie przebudowany i wzmocniony dwoma masywnymi wieżami mieszkalno – obronnymi.
Ostatnim przeorem klasztoru w Fore był William Nugent. Na skutek reformacji oddał on Henrykowi VIII 1150 akrów ziemi i plebanie o łącznej wartości dochodów 109 funtów, 6 szylingów i 8 pensów. W 1539 roku królewscy komisarze przybyli do Fore i zażądali przekazania zabudowań oraz majątku ruchomego. Zabrano i wywieziono wszystkie cenne naczynia liturgiczne, szaty, książki, czy meble. Nugentowi przyznano znaczną rentę w wysokości 50 funtów, zaś zabudowania i dobra ziemskie oddano w 1588 roku w dzierżawę Christopherowi Nugentowi, baronowi Delvin. Odtąd dawny klasztor znajdował się w rękach rodziny Greville-Nugent. Nie był przez nich użytkowany, ale też i nie został rozebrany, dzięki czemu większość masywnych murów przetrwała do czasu pierwszych prac remontowych w 1912 roku.
Architektura
Klasztor założony został pośrodku podmokłej i bagiennej doliny, po północnej stronie osady Fore. Od północy bezpośrednio sąsiadował z niskim wzniesieniem Knockamonaster, być może pierwotnie zajmowanym przez część starych irlandzkich zabudowań monastycznych, natomiast z pozostałych stron, a zwłaszcza od południa, mógł być zabezpieczony obszarem bagien. Klasztor był bardzo zwartą budowlą, zwłaszcza w porównaniu do starszego gaelickiego kompleksu monastycznego. Tradycyjnie składał się z kościoła i usytuowanych po stronie południowej zabudowań klauzury, które trzema skrzydłami otaczały wraz z kościołem i krużgankami czworoboczny wirydarz, czyli otwarty dziedziniec przeznaczony na ogród lub zielnik. Obszar tych zabudowań stanowił klauzurę, poza którą znajdowały się otoczone murem dodatkowe zabudowania gospodarcze i pomocnicze. Wjazd w ich obręb prowadził bramą umieszczoną w budynku z przejazdem w przyziemiu, usytuowaną w narożniku południowo – wschodnim, skąd droga wiodła na południe, przez mokradła ku osadzie i następnie obwarowanemu miastu. Od południa przed klauzurą przebiegał obmurowany kanał ze śluzą, nad którym zapewne funkcjonował młyn wodny. W odległości około 20 metrów na północ od klauzury znajdował się prostokątny wolnostojący budynek, przypuszczalnie przeznaczony dla gości klasztoru. Na północnym – wschodzie natomiast, w odległości około 30 metrów od klauzury, a więc już na zboczu wzniesienia, wybudowano okrągły w planie gołębnik
Kościół klasztorny początkowo był bezwieżową budowlą o bardzo prostym układzie przestrzennym. Wzniesiony został na planie prostokąta o wewnętrznej długości 28,8 metrów, bez wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium. Jego grube mury przeprute były półkoliście zamkniętymi oknami, w ścianie wschodniej tworzącymi triadę o piramidalnym układzie (okno środkowe umieszczono nieco wyżej niż dwa boczne, ponadto uzyskało większą szerokość od bocznych). Dwa kolejne okna znajdowały się w ścianie północnej i być może kolejne umieszczono od zachodu. Elewacja południowa miała tylko niewielkie otwory okienne powyżej jednospadowego dachu krużganka. Wejście znajdować się mogło w zachodniej części ściany północnej lub od zachodu. Ta ostatnia ściana została gruntownie przebudowana w XV wieku, gdy do kościoła dobudowana czworoboczną, czterokondygnacyjną wieżę, która zajęła zachodnią część nawy o długości około 5,1 metra. Od północny wyposażono ją w ryzalit klatki schodowej, wyższy o jedną kondygnację od głównej części wieży. Dodatkowo u schyłku średniowiecza po północnej stronie kościoła dobudowano kaplicę. Dwa kolejne aneksy o nieznanym przeznaczeniu umieszczono od północy i zachodu przy wieży. Wnętrze kościoła pierwotnie było otynkowane i pokryte czerwonymi oraz niebieskimi liniami symbolicznego kwadrowania, z czerwono-brązowymi rozetami w środku. nie zastosowano sklepienia, lecz otwartą więźbę dachową.
Wieża zachodnia mieściła dwie dolne kondygnacje pod sklepieniem kolebkowym i dwie kolejne kondygnacje nad nim. Każde z pomieszczeń wypełniających piętra oświetlane było przez trzy okna, ogrzewane kominkiem i wyposażone w dostęp do latryny. Okna były fazowane, zamknięte trójliśćmi ze środkowymi płatkami zakończonymi w ośle grzbiety i ujęte w prostokątne obramienia. Zastosowano też, zwłaszcza w ryzalitowej wieżyczce, doświetlające proste otwory szczelinowe i krzyżowe otwory strzeleckie. W koronie muru wieża zwieńczona była chodnikiem straży, ukrytym za blankowanym przedpiersiem i otaczającym dach najwyższej kondygnacji. Osobne przedpiersie miała północna wieżyczka, zapewniająca komunikację pomiędzy wszystkimi kondygnacjami. Całość miała więc formę nawiązującą do świeckich późnośredniowiecznych wież mieszkalnych, rozpowszechnionych na terenie całej Irlandii.
Wirydarz klasztorny początkowo miał w planie kształt prostokąta o wymiarach 18,3 x 26 metrów. W trakcie XV-wiecznej przebudowy został zmniejszony do prawie kwadratowego rzutu wielkości 16,1 x 16,4 metra. Wzniesione wówczas arkady krużganka zamknięto ostrołucznie z wpisanymi w archiwolty pięciolistnymi maswerkami. Każde skrzydło krużganka podzielono na trzy przęsła, od strony wirydarza rozdzielone przyporami. W każdym przęśle znajdowały się po cztery arkady, oparte na połączonych parach filarków i umieszczonych na granicy przęseł masywniejszych filarach kwadratowych. Drobniejsze zdwojone filary oprofilowano wałkami tworzącymi w przekroju dwa trójliście, natomiast filary kwadratowe dwoma trójliśćmi w każdym z czterech narożników. Wszystkie filary wyposażono w profilowane cokoły i kapitele, a dodatkowo nad filarami kwadratowymi umieszczono płaskorzeźbione wnęki z oślimi grzbietami. Arkady krużganka z Fore wykazywały silne podobieństwo z arkadami klasztoru Bective, ale nie widomo czy wynikało to z jakichkolwiek bezpośrednich wpływów.
W XIII wieku klauzura prawdopodobnie składała się z długiego skrzydła wschodniego i południowego oraz zachodniego o niepełnej długości, nie stykającego się ze skrzydłem południowym. Przebudowa XV-wieczna i skrócenie wirydarza nadały zabudowaniom bardziej kompaktową i zwartą formę. Pierwotne skrzydło południowe zostało porzucone i wzniesiono nowe bardziej na północy, ale pozostawiono starszą kuchnię w narożniku południowo – zachodnim, którą połączono schodami w grubości muru z refektarzem na piętrze nowego skrzydła południowego. W przyziemiu tego ostatniego umieszczono spiżarnie, doświetlane od południa trzema lub czterema szczelinowymi otworami. Sam refektarz oświetlało aż siedem okien, cztery od północy i trzy od południa, wszystkie z bocznymi siedziskami we wnękach. We wschodniej części refektarza znajdować się mogły drewniane schody wiodące do krużganka. Kuchnia od południa wyposażona była w aneks dużego pieca. Od zachodu sąsiadował z nią kolejny budynek, zapewne o gospodarczym przeznaczeniu.
Skrzydło zachodnie w XV wieku pozostało na swoim pierwotnym miejscu, choć jego mury pogrubiono, a od zachodu dostawiono smukłą czworoboczną wieżyczkę. Pomieszczenie w przyziemiu skrzydła zostało przykryte sklepieniem kolebkowym. Zazwyczaj w klasztorach przestrzeń ta zarezerwowana była na spiżarnie cellarium, ale w Fore przyziemie skrzydła zachodniego miało funkcję mieszkalną. Już w XIII wieku w jego ścianie zachodniej znajdował się okazały kominek, przed którym w XV wieku, po obustronnym pogrubieniu ściany wybudowano nowy. W ścianę zachodnią wstawiono wówczas trzy okna o nietypowym rozglifieniu skierowanym zarówno do wnętrza, jak i na zewnątrz. Na piętrze skrzydła zachodniego nietypowo umieszczono dormitorium (wynikało to zapewne z niewielkiej ilości mnichów i przeznaczenia piętra skrzydła wschodniego na inne cele). Dostęp do niego zapewniała spiralna klatka schodowa w grubości muru, umieszczona w południowo – zachodnim narożniku krużganka. W wieżyczce zachodniej znajdowały się obsługujące dormitorium latryny.
Skrzydło wschodnie tradycyjnie mieściło w przyziemiu najważniejsze dla konwentu pomieszczenia, które w XV-wieku uległy gruntownej przebudowie. Skrzydło zachowało wówczas pierwotną długość, lecz zostało nieco zwężone, za sprawą przesunięcia ściany wschodniej. Od północy w przyziemiu z kościołem sąsiadowała zakrystia, na południe od niej znajdowała się sala kapitularza, dalej mieścił się korytarz przelotowy i na końcu pomieszczenie stanowiące wspólny narożnik ze skrzydłem południowym. To ostatnie u schyłku średniowiecza musiało pełnić funkcję mieszkalną, bowiem wyposażone zostało w kominek, półki ścienne i dostęp do latryny. Z przelotowego podsklepionego korytarza dostępne były schody w grubości muru, prowadzące do dwóch dużych komnat mieszkalnych na piętrze, każdej z kominkiem i latryną. Nad przykrytą kolebką zakrystią wzniesione zostały jeszcze trzy kondygnacje, tworzące okazałą wieżę ze wschodnim ryzalitem latrynowym i północno – wschodnią smukłą wieżyczką komunikacyjną, wyższą o jedną kondygnację od rdzenia bryły wieży. Również narożnik południowo – zachodni wieży, choć nie wysunięty poza jej obrys, został podwyższony do formy czworobocznej wieżyczki. Natomiast nad narożnikiem północno – zachodnim nadbudowana została dzwonnica.
Stan obecny
Klasztor zachował się do dnia dzisiejszego w postaci okazałej trwałej ruiny, pochodzącej z XV stulecia, za wyjątkiem XIII-wiecznego kościoła, części skrzydła zachodniego, partii muru skrzydła wschodniego i reliktów ścian kuchni. Późnogotycka przebudowa sprawiła, iż klasztor bardziej przypomina dziś zamek, niż budowlę sakralną. Pomimo zniszczeń zachowało się w nim wiele średniowiecznych detali architektonicznych. Trzy wschodnie okna kościoła stanowią jeden z najstarszych tego typu zestawów w północnej części regionu Leinster, bardzo rozpowszechnionych w późniejszej części XIII wieku. Fragment arkad XV-wiecznego krużganka jest rekonstrukcją, ale dokonaną przy użyciu elementów odnalezionych w trakcie prac archeologicznych. Odbudowana została także środkowa część północnej ściany nawy, gdzie zamurowano dwie arkady prowadzące do kaplicy. W kościele przetrwała XIII-wieczna piscina i armarium, a także ślady pierwotnej dekoracji malarskiej wewnętrznych elewacji. Część z okien klauzury ulegał zniszczeniu, jednak wiele ocalało, zwłaszcza w wieży zachodniej, gdzie dojrzeć można zarówno proste otwory doświetlające, krzyżowe strzelnice, jak i bardziej ozdobne późnogotyckie okna z ozdobnymi zamknięciami.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Rowan A., Buildings of Ireland. North Leinster, London 1993.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
O’Keeffe T., Medieval Fore – an archaeological wonder in the Westmeath landscape, „Archaeology Ireland”, 28/2004.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.
Sharkey O., Fore, its history and buildings, Dublin 2001.