Historia
Wieża Fiddaun zbudowana została około połowy XVI wieku przez gaelicki klan O’Shaughnessy, jedną ze znaczniejszych rodzin na terenie Connacht, której przedstawiciel, sir Roger O’Shaughnessy, został mianowany baronetem przez Henryka VIII w 1545 roku. Majątek O’Shaughnessych został częściowo skonfiskowany w 1697 roku, gdy ówczesny właściciel, pułkownik William O’Shaughnessy, w trakcie walk powstańczych został pojmany i zmuszony do ucieczki do Francji, gdzie zmarł w 1744 roku. Wieża Fiddaun była nieprzerwanie zamieszkiwana przez członków rodziny O’Shaughnessy do 1729 roku, kiedy to zmarła w niej lady Helen O’Kelly, wdowa po ostatnim członku rodu O’Shaughnessy, która poślubiła O’Kelly’ego po śmierci pierwszego męża. Po porzuceniu popadła w stan częściowej ruiny.
Architektura
Wieżę zbudowano na lekkim wywyższeniu pośród niskiego terenu w pobliżu dwóch niewielkich jezior. Utworzona została na planie prostokąta o zewnętrznej długości 11,9 metrów i szerokości 8,7 metra. Pierwotnie miała aż sześć głównych kondygnacji, sięgając prawie 24 metrów wysokości. Przyziemie, celem poprawy statyki smukłej i wysokiej bryły, uzyskało pochyłe od zewnątrz masywne mury. Ich grubość zmniejszała się na poziomie czwartej, a zwłaszcza szóstej kondygnacji. W koronie ścian przy krótszych bokach umieszczono szczyty zamykające dwuspadowe zadaszenie poddasza. Otwarty chodnik straży poprowadzono tylko przy dłuższych bokach wieży, gdzie łączył się z dwoma narożnymi obłymi bartyzanami. Dodatkowo na poziomie drugiej kondygnacji w dwóch naprzeciwległych narożnikach (północno – zachodnim i południowo – wschodnim) umieszczono wykusze machikułowe, z których każdy nachodził na dwie ściany.
Otwory okienne wieże przeprute zostały w typowy dla średniowiecza sposób, nie w osiach, lecz nieregularnie. Były stosunkowo liczne, ale wszystkie bardzo wąskie, fazowane od zewnątrz i rozglifione do wnętrza. Najmniej ważne przestrzenie (klatka schodowa, przyziemie) doświetlały najprostsze szczeliny z prostymi nadprożami. Ważniejsze pomieszczenia oświetlały wąskie okna jednodzielne z zamknięciami w ośli grzbiet lub rzadziej półkolistymi, przy czym niektóre okna z oślimi grzbietami ozdobiono płaskorzeźbieniami po bokach archiwolt. Najważniejsze komnaty na czwartej i szóstej kondygnacji wyposażono w okna dwudzielne, w tym niektóre dodatkowo dzielone w poziomie. Pośród otworów zastosowano też charakterystyczne dla irlandzkich wież mieszkalnych szczeliny przeprute w samych narożnikach. Pełniły one rolę obronną eliminując ślepe punkty, niedostępne do dojrzenia ze zwykłych okien, ale nawet one uzyskały ozdobne archiwolty.
Wejście do wieży umieszczono na poziomie gruntu pośrodku ściany północnej, w szerokim i fazowanym portalu o półkolistym zamknięciu. Wiodło ono do długiego korytarza o funkcji przedsionka, szerokiego na 1,4 metra i zabezpieczonego otworem przebitym pod skosem z klatki schodowej. Wejście zapewne zamykano żelazną kratą (operującą ruchem wahadłowym) i drewnianymi wrotami. Korytarz tradycyjnie sąsiadował z komorą dla strażnika, która w Fiddaun wyjątkowo była skomunikowana z głównym pomieszczeniem i otwarta na przedsionek tylko niedużym otworem. Ponadto korytarz łączył się ze spiralną klatką schodową, łączącą w narożniku północno – wschodnim wszystkie kondygnacje. Piętra wieży miały zbliżony układ. Dzieliły się na główne pomieszczenia zajmujące część środkową i południową oraz mniejsze komory pomocnicze i wspomnianą powyżej klatkę schodową w grubości masywnej, czołowej ściany północnej. Druga i piąta kondygnacja nad głównymi pomieszczeniami przykryte zostały sklepieniami kolebkowymi, natomiast pozostałe piętra drewnianymi stropami.
Główne pomieszczenie przyziemia wieży miało wielkość 5,6 x 4,9 metra i było przykryte belkowym stropem osadzonym na kamiennych wspornikach. Za wyjątkiem północy, z każdej strony doświetlane było pojedynczym otworem szczelinowym, od wewnątrz osadzonym w szerokiej wnęce. Nie było ogrzewane, musiało więc pełnić rolę spiżarni lub składu towarów. W jego funkcjonowaniu pomagały utworzone w ścianach półki. Komora strażnika lub odźwiernego miała 2,4 x 1,9 metra i była doświetlana tylko od zachodu. Korytarz wejściowy zamykany był drzwiami nie tylko od strony wejścia do wieży, ale i na drugim końcu, przed wejściem do głównego pomieszczenia.
Na pierwszym piętrze z klatki schodowej wychodziło się do długiego korytarza, poprowadzonego przez całą szerokość wieży i za zakrętem zakończonego latryną. Jej kanał na nieczystości skierowano w dół w grubości muru wieży, gdzie kończył się wylotem na wysokości 0,6 metra. Z powodu korytarza pomniejszone główne pomieszczenie piętra było kwadratowe, ze ścianami długości 4,6 metra. Oświetlane jedynie od południa i nie ogrzewane, musiało pełnić funkcje pomocnicze. Osobne przejście z klatki schodowej łączyło się na drugiej kondygnacji z komorą o wymiarach 4 x 2,1 metra, z dwoma wąskimi oknami lub strzelnicami i jednym otworem przebitym przez sam narożnik. Komora była nie ogrzewana, pełniła więc głównie funkcję obronno – strażniczą.
Duże pomieszczenie na trzeciej kondygnacji miało wymiary 5,8 x 4,6 metra. Od wschodu, zachodu i południa było doświetlane wąskimi oknami, a ponadto wyposażone w narożną strzelnicę południowo – zachodnią i szczelinowy otwór przebity tuż przy wejściu z klatki schodowej. Południowo – wschodni narożnik skomunikowany był z wykuszem machikułowym. Choć pomieszczenie było ogrzewane, to musiało pełnić funkcje obronne lub kwaterunkowe jedynie dla straży, podobnie jak mniejsza komora północna o wymiarach 4 x 2,1 metra, połączona z drugim narożnym wykuszem machikułowym i wyposażona w dwa dodatkowe otwory strzeleckie.
Czwarta kondygnacja wieży mieściła dużą salę mieszkalną o wymiarach 6,1 x 5,1 metra. W jej ścianie zachodniej umieszczono duży kominek, z powodu którego sąsiednie małe okno przesunięto ku południowi. Kolejne okna umieszczono w ścianie południowej (jednodzielne) i wschodniej (dwudzielne). Ponadto przy ukośnym wejściu z klatki schodowej znów znajdował się otwór szczelinowy. W narożniku południowo – wschodnim utworzono natomiast dwie półki ścienne. Komora północna na czwartej kondygnacji miała wymiary 4 x 2,1 metra i po jednym oknie od północy i zachodu. Była też wyposażona w przejście do wąskiego korytarzyka o szerokości 0,8 metra, który z zachodniej wnęki okiennej prowadził do latryny w grubości muru (doświetlanej drobnym otworem). Mniejsza komora mogła pełnić funkcję sypialni, natomiast większe pomieszczenie rolę mieszkalnego pokoju dziennego, gdyż komora północna na tym poziomie jako jedyna w wieży nie była bezpośrednio połączona z klatką schodową, lecz z głównym pomieszczeniem.
Piąta kondygnacja wieży, podobnie jak druga, rozdzielona była poprzecznym korytarzem o szerokości niecałego 1 metra, z klatką schodową na jednym końcu i latryną na przeciwległym. Główne, prawie kwadratowe pomieszczenie o wymiarach 5 x 4,7 metra, oświetlane było tylko jednym oknem od południa. Miało dużą odporność na ogień ze względu na kolebkowe sklepienie, ale nie miało udogodnień mieszkalnych. Mała komora północna wielkości 3,9 x 2,1 metra również pozbawiona była cech mieszkalnych, choć doświetlały ją dwa otwory: północny i zachodni. Wejście do niej wiodło bezpośrednio ze spiralnej klatki schodowej.
Szósta kondygnacja ze względu na najlepsze oświetlenie w całej wieży, ogrzewanie kominkiem i największe rozmiary spowodowane zmniejszeniem grubości muru obwodowego, pełnić mogła rolę reprezentacyjnej auli (ang. hall). Także na tym piętrze w części północnej znajdowała się mniejsza komora, dostępna bezpośrednio ze spiralnej klatki schodowej, doświetlana dwoma oknami i wyposażona w półkę ścienną. Aulę przykrywał drewniany strop, nad którym znajdowało się jeszcze poddasze. Pomimo że od północy i południa znajdowały się ściany szczytowe, to dzięki korytarzom w grubości ich murów, zapewniono straży możliwość przejścia na koronę dłuższych ścian budynku.
Droga do Fiddaun wiodła od północy, gdzie w odległości około 165 metrów wzniesiono czworoboczny budynek bramny, pierwotnie zapewne utworzony w linii zewnętrznych obwarowań. W jego przyziemiu umieszczono półkoliście sklepiony przejazd, małą komorę dla straży i schody w grubości muru na piętro. Od strony zewnętrznej przejazd chroniony był zwodzonym mostem chowanym do prostokątnej wnęki i wykuszem machikułowym. Druga kondygnacja była ogrzewana kominkiem, lecz głównie miała funkcję obronną, za sprawą najeżenia ścian ośmioma otworami strzeleckimi i jednym oknem, zwróconymi we wszystkie strony świata. Trzecia kondygnacja o charakterze poddasza była także ogrzewana. Z niej dostępny był wspomniany wykusz machikułowy. Sama wieża otoczona była kamiennym murem o grubości 1,5 metra i wysokości 3,6 metra, obejmującym obszar wielkości około 39 x 24 metry. W zachodnim odcinku muru znajdował się płytki budynek bramny, natomiast w części południowej dwuścienne załamanie o charakterze trójkątnej baszty. W północnej części wschodniego odcinka muru funkcjonowała pomocnicza furta.
Stan obecny
Wieża wraz z otaczającym ją murem obronnym i położonym na północy budynkiem bramnym zachowała się w stanie trwałej ruiny o prawie pełnej wysokości, stanowiąc cenny przykład budownictwa mieszkalno – obronnego rodzimych irlandzkich klanów z okresu schyłku średniowiecza. Uwagę zwracają liczne późnogotyckie otwory okienne i portalowe, wykusze machikułowe i narożna bartyzana. We wnętrzu zachowały się sklepienia na dwóch kondygnacjach w głównych pomieszczeniach i kilka zasklepionych mniejszych komór. Budowla jest udostępniona dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cochrane R., Fiddaun Castle, „Journal of the Galway Archaeological and Historical Society”, Vol. 4, No. 2/1905-1906.
Salter M., The castles of Connacht, Malvern 2004.