Historia
Zamek zbudowany został w pobliżu zatoki Bannow, gdzie w 1169 roku Robert FitzStephen wylądował z grupą Anglo-Normanów, i niedaleko od Baginbun, gdzie rok później przypłynął oddział posiłków z Walii pod dowództwem Raymonda le Gros, rozpoczynając pierwszy etap podboju Irlandii. Po osiedleniu na obszarze późniejszego hrabstwa Wexford, Anglo-Normanowie zakładali miasta z których jednym z najwcześniejszych było Fethard. W latach 1191-1205 jego właściciele, przeor i klasztor benedyktyński w Canterbury, przekazali dwór i miasto Fethard pewnemu Richardowi z Londynu i jego spadkobiercom. Richard miał w Fethard zbudować zamek, konieczny dla umocnienia anglo-normańskiego panowania w regionie, ale zakonnicy zarezerwowali dla siebie odpowiednie miejsce na dwór po północnej stronie kościoła parafialnego.
W latach 1228-1232 Fethard wraz z dworem i zamkiem przeszło w ręce biskupa Ferns. Uzyskał on cenny majątek wraz z kościołem, portem i siedzibą mieszkalną, w której mógł okazjonalnie rezydować. Znaczenie Fethard wzrosło w XIV wieku, gdy odrodzenie gaelickiego rodu MacMurrough Kavanagh wywarło presję na posiadłości biskupie w północnej części diecezji. Irlandzki klan zaczął stopniowo odzyskiwać ziemie swoich przodków, przez co, wraz ze splądrowaniem Ferns, biskupi zostali zmuszeni do opuszczenia głównej siedziby, aby zapewnić sobie względne bezpieczeństwo w południowych posiadłościach. W rezultacie pobyty biskupa w Fethard stały się częstsze i dłuższe, wymuszając w drugiej połowie XIV wieku budowę na miejscu skromnego dworu bardziej przestronnych i trwałych zabudowań mieszkalno – obronnych (stary anglo-normański zamek typu motte był już wówczas zapewne porzuconą ruiną).
Fundatorem pierwszej murowanej budowli biskupiego zamku (wieży bramnej z pomieszczeniami mieszkalnymi), mógł być biskup Thomas Denn, którego długi okres urzędowania w latach 1363-1400 pokrywał się ze zniszczeniami w Ferns poczynionymi przez klan MacMurrough Kavanagh. Możliwe nawet, że Thomas Denn zmarł w Fethard i został pochowany w pobliskim kościele parafialnym. Do gruntownej rozbudowy zamku w dwuskrzydłowe założenie doszło albo pod koniec XIV wieku, jeszcze za rządów Thomasa Denna, albo w pierwszych dziesięcioleciach XV stulecia. W tym drugim przypadku fundatorem mógł być urzędujący do 1415 roku biskup Patrick Barrett, będący zarazem lordem kanclerzem (ang. Lord Chancellor of Ireland), lub ewentualnie jego następca Robert Whittey, będący biskupem Ferns do 1457 roku.
Przed końcem okresu elżbietańskiego władze angielskie zyskały przewagę nad rdzennymi Irlandczykami w Leinster, ponownie ustanawiając kontrolę nad całym hrabstwem Wexford. Biskupi mogli ponownie rezydować w Ferns, przez co automatycznie Fethard straciło na znaczeniu. W latach 30-tych XVII wieku biskupi zamek nabyła rodzina Loftus. Został on oblężony i zdobyty przez irlandzkich rebeliantów w 1641 roku, ale po upadku powstania angielski ród odzyskał swą siedzibę i mieszkał w niej do lat 80-tych XVII wieku, kiedy to przeniósł się do wygodniejszej nowożytnej rezydencji. W XVIII i XIX wieku nadal byli właścicielami zamku, wynajmując go lokalnym protestanckim duchownym i ich rodzinom. Dokonywały one częściowych przekształceń średniowiecznych zabudowań do czasu porzucenia budowli w 1922 roku.
Architektura
Zamek biskupi zbudowany został we wschodniej części rozległego półwyspu Hook, w odległości kilkuset metrów od wybrzeża morskiego i niewielkiej zatoki. Usytuowany został pozbawionym większych wzniesień terenie, jedynie od północnego – wschodu sąsiadującym z kopcem, na którym wzniesiono pierwotny zamek anglo-normański typu motte. Zamek biskupi stanąć mógł na dawnym podzamczu starszego zamku, które mogło być ograniczone ziemnymi obwałowaniami. Po południowej stronie znajdował się kościół farny św. Mogue’a, a jeszcze dalej na południu podmokłe tereny koryta niewielkiej, silnie meandrującej rzeki, znajdującej ujście w zatoce i połączonej z licznymi zasilającymi strumieniami. Usytuowanie zamku anglo-normańskiego, a następnie biskupiego w północnej części Fethard zapewniało ochronę osady, kościoła i portu od strony lądu.
Zamek biskupi wzniesiony został z granitu, czerwonego piaskowca i łupka, spojonych gruboziarnistą zaprawą. Pierwotnie w drugiej połowie XIV wieku składał się z murowanego budynku bramnego z przejazdem w przyziemiu, zapewniającego od południa wjazd do wnętrza obwodu obronnego, prawdopodobnie o konstrukcji drewniano – ziemnej, rozciągającego się po stronie północnej i północno – zachodniej. Ochronę wjazdu zapewniał most zwodzony, na przedpolu musiała więc funkcjonować fosa. Nad przejazdem bramnym budynek mieścił dwie kondygnacje mieszkalne, zwieńczone otwartą platformą z chodnikiem straży ukrytym za blankowanym przedpiersiem. Główna, murowana budowla mieszkalna, być może mieszcząca aule (ang. hall) znajdowała się w zachodniej części dziedzińca, skierowana szczytem w stronę północną.
W późnych latach XIV wieku lub na początku XV stulecia budynek bramny połączony został z bryłą dwuskrzydłowego założenia mieszkalno – obronnego na planie litery L, składającego się z dłuższego skrzydła południowego o osi wschód – zachód i krótszego skrzydła o osi północ – południe, dostawionego do zachodniej części ściany północnej tego pierwszego. Dodatkowo w narożniku południowo – zachodnim wzniesiono smukłą cylindryczną wieżę, większością obwodu wysuniętą przed ściany dwóch skrzydeł. Wieża ta od północy wyposażona została na poziomie górnych kondygnacji w mniejszą ryzalitową wieżyczkę o funkcji komunikacyjnej. Pierwotny budynek bramny tworzył odtąd skrajną wschodnią część skrzydła południowego, przy czym jego ściana frontowa i tylna została zlicowana ze ścianami skrzydła.
Wejście znajdowało się na parterze, w kącie między dwoma skrzydłami, gdzie było połączone z zamkowym dziedzińcem. Jego ochronę od zewnątrz zapewniał wykusz machikułowy, nadwieszony na przedpiersiu, które wraz z chodnikiem straży wieńczyło koronę murów. We wnętrzu, za drzwiami blokowanymi ryglem, oba skrzydła łączył długi korytarz w grubości muru północnego. Oprócz połączenia z przyziemiem skrzydeł, korytarz prowadził też do prostego biegu schodów wiodących na piętro. Na parterze oba skrzydła mieściły po dużej komorze, każdej przykrytej sklepieniem kolebkowym o ostrołucznym przekroju. Dodatkowa komora z jednym szczelinowym otworem urządzona została w przyziemiu cylindrycznej wieży. Pierwotnie pomieszczenie to dostępne było wyłącznie włazem z góry, służyć więc musiało za celę więzienną.
Na pierwszym piętrze skrzydła południowego znajdowała się aula, główna komnata reprezentacyjna biskupa, wyposażona w posadzkę z tłoczonych płytek i oświetlana dużymi oknami jednodzielnymi i dwudzielnymi z zamknięciami w ośle grzbiety. Co nieczęsto spotykane w ówczesnych budynkach mieszkalnych z terenu Irlandii, okna te były szklone. Druga duża komnata mieszkalna znajdowała się w skrzydle zachodnim. Podobnie jak aula, była wyposażone w kominek i latrynę. Nad nią znajdowało się jeszcze mieszkalne poddasze, natomiast aula musiała być otwarta na więźbę dachową dwuspadowego dachu. Pomieszczenia na pierwszym i trzecim piętrze narożnej wieży zostały przykryte sklepieniami żebrowymi. Oświetlały je wąskie, fazowane od zewnątrz okna z zamknięciami prostymi i w ośle grzbiety. Najwyższą część wieży wyposażono w machikuły osadzone na uskokowych konsolach.
Stan obecny
Biskupi zamek w Fethard jest dziś niezadaszoną, poddawaną stopniowym pracom remontowym ruiną, będącą wyjątkowo cennym połączeniem obronnej rezydencji ze starszym wieżowym budynkiem bramnym, także łączącym cechy mieszkalne z obronnymi. Choć zamek został częściowo przekształcony w okresie nowożytnym, to w jego murach zachowało się wiele pierwotnych detali architektonicznych, takich jak okna, wykusz machikułowy, czy machikuły wieńczące wieżę cylindryczną. We wnętrzu nadal pomieszczenia przykryte są sklepieniami kolebkowymi (dwa główne skrzydła) i krzyżowo – żebrowymi (narożna wieża). Niestety w całości splantowana została zamkowa fosa. W niedalekiej odległości zobaczyć można niski kopiec po pierwotnym zamku typu motte oraz przebudowany kościół parafialny św. Mogue’a.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Colfer B., Wexford castles. Landscape, context and settlement, Cork 2013.
Murtagh B., Fethard Castle – a manorial centre and episcopal residence in County Wexford, „Archaeology Ireland”, 25/2004.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.