Historia
Miasto Fethard (gael. Fíodh Áird) zostało założone na początku XIII wieku. W 1208 roku William de Braose, którego angielski król Jan siedem lat wcześniej ustanowił głównym dzierżawcą baronii Middlethird, nazwał Fethard swoim miastem (ang. borough), przekazując nadanie miejscowego kościoła parafialnego szpitalowi św. Jana Chrzciciela w Dublinie, celem zapewnienia wsparcia tamtego duchowieństwa. Oznaczałoby to, że William nie odziedziczył gminy po swoim poprzedniku, Philipie of Worcester, ale że Fethard zostało założone z jego inicjatywy. Określenie Fethard jako miasta nie oznaczało jednak, że w 1208 roku istniała w tym miejscu dobrze rozwinięta, ufortyfikowana osada. Status ten był czasami nadawany słabo rozwiniętym ośrodkom przez anglo-normańskich lordów, którzy przyciągali w ten sposób osadników z Anglii i Walii. William de Braose nie zdążył ufundować w Fethard ani zamku, ani tym bardziej murów miejskich, gdyż już w 1208 roku jego dobra zostały skonfiskowane i w 1215 roku przeszły na arcybiskupów Cashel.
Budowę miejskiego muru obronnego rozpoczęto w Fethard w 1292 roku, kiedy to wydany został królewski przywilej, zezwalający przez siedem lat na przeznaczanie opłat pobieranych z handlu w mieście, na wydatki związane z pracami fortyfikacyjnymi. Miasto było wówczas prosperującym regionalnym ośrodkiem handlowym, powiązanym z Waterford na południowy – wschodzie. Mury miały nie tylko pełnić rolę obronną, ale i stanowić barierę, przez którą musieli przejść ci, którzy chcieli handlować w Fethard. Podkreślały więc, zwłaszcza za pomocą strzeżonych bram, różnice w przywilejach i prawach między tymi, którzy mieszkali w mieście, a przybyszami z zewnątrz.
Budowa obwarowań był kosztowna i długa. Kolejne przywilej ułatwiające pozyskiwanie funduszy na prace budowlane wydawane były w XIV wieku. W latach 1375-1376, za rządów Edwarda III, mieszkańcy miasta zostali zwolnieni z płacenia podatków królewskich na okres dziesięciu lat, a uzyskane w ten sposób pieniądze miały być przeznaczone na budowę kamiennych murów miejskich. W 1409 roku król Henryk IV przyznał kolejne nadanie na budowę murów w Fethard, a w 1468 roku, przyznano jeszcze jedne nadanie. Prawdopodobnie jednak XV wieczne przywileje dotyczyły już prac remontowych i modernizacyjnych, ukończonego najdalej około drugiej połowy XIV wieku obwodu obronnego. Naprawy z pewnością konieczne były po spaleniu miasta w 1468 roku przez Garreta FitzGerald. Ich przeprowadzenie ułatwić miało dwunastoletnie zwolnienie z płacenia ceł, choć nie z płacenia innych podatków królewskich. Zarządzono wówczas również, że pieniądze pozostałe po remoncie murów miały być przeznaczone na brukowanie ulic miasta.
W 1647 roku siły parlamentarne, które zdobyły władzę w angielskiej wojnie domowej, przybyły do Irlandii, aby walczyć z irlandzkimi katolikami. Lord Inchiquin zniszczył nieodległe Cashel, dlatego gdy wieści o krwawej łaźni dotarły do Fethard, jego mieszkańcy poddali się bez walki, pomimo że Inchiquin opisał Fethard jako silnie ufortyfikowane. Trzy lata później Oliver Cromwell przybył do Fethard w drodze na Kilkenny. W liście do Londynu opisał miasto jako posiadające bardzo dobre mury z okrągłymi i kwadratowymi basztami, wzniesione „według starego sposobu fortyfikacji”.
W XVIII stuleciu zubożone miasto popadło w stagnację gospodarczą i kryzys, tak duży że w 1840 roku Fethard utraciło prawa miejskie i cywilną administrację. Paradoksalnie dzięki temu średniowieczne mury obronne przetrwały, gdyż nie rozrastająca się populacja nie potrzebowała miejsca na rozwój, który w większości miast europejskich odbywał się kosztem wyburzeń dawnych obwarowań. Usunięte zostały jedynie bramy miejskie, celem poszerzeni wjazdów do miasta i polepszenia komunikacji, po tym gdy miasto podźwignęło się dzięki rolnictwu, utrzymując względny dobrobyt nawet w czasie wielkiego XIX-wiecznego głodu (brama zachodnia została wyburzona w 1889 roku).
Architektura
Fethard założone zostało na niewysokim wzniesieniu w zakolu niewielkiej rzeki Clashawley, po jej północnej stronie. Granica miasta od strony południowej poprowadzona została wzdłuż linii skarpy, która wyznaczała krawędź wąskiej doliny zalewowej. Ze wszystkich stron za wyjątkiem południowo – wschodniej, Fethard otaczał niski płaskowyż, oferujący dobry widok na miasto. Dopiero w odległości dziesięciu kilometrów na północy zaczynały się wzgórza Slieveardagh, a na południowym – wschodzie wzgórze Slievenamon. Gaelicka nazwa miasta sugerowałaby, że pierwotnie okolica była w znacznym stopniu zalesiona, lub w pobliżu, przypuszczalnie na południowym – wschodzie, znajdował się zwarty kompleks wysokiego lasu.
Miejski mur obronny miał całkowitą długość około 1100 metrów i obejmował około 7,5 ha. Poprowadzony był na nieregularnym planie, wydłużonym na osi wschód – zachód, celem oparcia o rzekę i zabezpieczenia dwóch przepraw przy krańcach miasta. Przeprawy i wiodące do nich bramy łączyła główna ulica, około 350 metrami przebiegająca przez miasto na osi wschód – zachód i poszerzająca się w części wschodniej do formy placu targowego. Z niej mniejsze drogi wybiegały ku północy, północnemu – wschodowi i wschodowi do kolejnych bram miejskich. Fethard nie miało uliczki podmurnej, ale tylne części działek mieszczańskich nie były zabudowane, tylko zajęte ogrodami i sadami. Ponadto na południu z długim odcinkiem muru obronnego sąsiadował cmentarz przy kościele parafialnym św. Jana. Od XV wieku jego wysoka wieża – dzwonnica mogła pełnić dodatkowe funkcje strażniczo – obserwacyjne. Nie bez znaczenia dla obronności miasta mogły być także dość liczne murowane domy wieżowe, wznoszone przy głównej ulicy miasta i w jego południowo – wschodniej, najbardziej zurbanizowanej części.
Mur obronny wzniesiony został z dużych, wielobocznych bloków łamanego kamienia, zazwyczaj nie układanych równymi warstwami. Jego wysokość prawdopodobnie była różna na poszczególnych odcinkach obwodu i niezbyt wysoka. Przykładowo na południu od strony rzeki sięgała około 6 metrów, włącznie z blankowanym przedpiersiem, za którym od strony miasta przebiegał chodnik straży. Wysokość muru od strony miasta była jeszcze mniejsza, ze względu na wyższy poziom opadającego w stronę rzeki terenu. Grubość muru była na tyle duża, iż nie wymagał on poszerzenia drewnianym pomostem, czy też gankiem (chodnik straży poprowadzony był na odsadzce). Blanki był mocno wydłużone, prawdopodobnie pozbawione otworów strzeleckich (aktywnej obronie służyły jedynie wąskie wręby między merlonami).
Obwód muru wzmacniało cztery lub pięć wież, czy też baszt, które ochraniały przede wszystkim kluczowe dla obronności miasta narożniki: północno – zachodni, północno – wschodni, południowo – zachodni i południowy, ten ostatni usytuowany w miejscu załamania muru przy kościele parafialnym. Kolejna baszta znajdować się mogła nie w narożniku, ale w długości północno – wschodniego odcinka muru. Baszty północne oraz południowo – zachodnia miały formy cylindryczne, najlepiej nadające się dla konstrukcji narożnych. Baszta południowa wzniesiona została jako czworoboczna, masywna budowla przypominająca wieżę mieszkalną, ze ścianą zachodnią wyższą o jedną kondygnacją i zwieńczoną blankowaną platformą obronną.
W linii obwarowań miejskich po południowo – wschodniej stronie kościoła parafialnego w okresie późnego średniowiecza zbudowane zostały dwa usytuowane blisko siebie wieżowe budynki. Z nich zachodni zajmowany był przez jeden z miejskich przytułków (przeznaczony dla mężczyzn). Ze względu na usytuowanie w całości po zewnętrznej stronie muru miejskiego, musiał on pełnić również rolę obronną. Tuż obok kolejną wieżową budowlą w linii muru obronnego był tak zwany zamek (ang. Edmond’s Castle), dla odmiany usytuowany w obrębie miasta, z zewnętrzną elewacją stanowiącą część obwodu obronnego. Prawdopodobnie w średniowieczu stanowił on siedzibę mieszkalną miejscowego duchowieństwa. Mieścił trzy kondygnacje oświetlane wąskimi oknami jednodzielnymi i dwudzielnymi, z zamknięciami w ośle grzbiety. Parter był podsklepiony, podzielony na pomieszczenie z dwoma południowymi oknami i korytarz. Druga kondygnacja była mieszkalna, wyposażona w latrynę, nadwieszoną wykuszem od strony południowej, osadzonym na dwóch wysokich konsolach ostrosłupowych. Ogrzewanie piętra zapewniał kominek w ścianie północnej, natomiast oświetlenie dwa okna od strony zachodniej, dwa południowe i jedno północnej. Przypuszczalnie mieszkalna była też trzecia, najwyższa kondygnacja, nad którą podłużny dach otaczać musiał chodnik straży.
Wjazd na teren miasta prowadził pięcioma bramami. Brama zachodnia skierowana była na przeprawę mostową, podobnie jak brama południowo – wschodnia. W stronę klasztoru augustiańskiego, zlokalizowanego poza murami miejskimi, i szlaku do Kilkenny, zwrócona była brama wschodnia. Mniej ważna mogła być brama północo – wschodnia, prowadząca na podmiejskie łąki i połączona z placem rynkowym krótką, ostro zakręcającą uliczką. Brama północna rozdzielała długi odcinek muru w najsłabiej zurbanizowanej części miasta. Wszystkie bramy prawdopodobnie miały formę wież lub budynków bramnych z przejazdami w przyziemiu. Przejazd bramy północnej znajdować się mógł w kurtynie muru lub niskim budynku bramnym, flankowanym od wschodu przez czworoboczną wieżę (ang. Currikee Castle). Podobną formę miała brama zachodnia, której szeroka wieża brama miała prostą elewację zewnętrzną, ale od strony miasta jej bryła dzieliła się na węższą część z przejazdem i masywniejszą część po stronie południowej, flankującą przejazd. Wieża miała trzy kondygnacje wysokości, z częścią flankującą przejazd nieco wyższą, o charakterze wieżyczki obserwacyjnej. Także wieża południowa składała się z budynku bramnego zespolonego od wschodu z wieżą mieszkalną.
Stan obecny
Do czasów współczesnych mur obronny przetrwał na większości obwodu, za wyjątkiem przerw w miejscach usuniętych bram miejskich, głównie na odcinku wschodnim i zachodnim. Dzięki temu fortyfikacje Fethard są na terenie Irlandii jednymi z najlepiej zachowanych. Na większości obwodu wysokość muru została nieco obniżona, bez oryginalnego przedpiersia. Odrestaurowany jest odcinek południowy, w długości którego zachowała się narożna baszta przy kościele parafialnym. Brama Północna jest jedyną częściowo zachowaną bramą miejską, w obecnej formie pochodzącą z XV wieku. Cenną budowlą jest włączona w linię muru obronnego wieża mieszkalna przy kościele parafialnym (ang. Edmond’s Castle), niestety pozbawiona najwyższej kondygnacji, ale z zachowanymi późnogotyckimi oknami i wykuszem latrynowym. W południowo – wschodnim odcinku muru, w miejscu gdzie znajdowała się wieża przybramna, warto zwrócić uwagę na wmurowany kamień z wyrzeźbioną postacią sheela na gig, przedstawiającą kobietę z odsłoniętymi genitaliami.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Bradley J., Walled towns in Ireland, Dublin 1995.
O’Keeffe T., Irish Historic Towns Atlas, No. 13, Fethard, Dublin 2003.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.
Salter M., The castles of North Munster, Malvern 2004.