Historia
Miejski kościół parafialny w Fethard, pierwotnie pod wezwaniem św. Jana, zbudowany został w pierwszym dziesięcioleciu XIII wieku. Po raz pierwszy odnotowany został w 1208 roku, gdy William de Braose, główny dzierżawca baroni Middlethird, podarował szpitalowi św. Jana Chrzciciela w Dublinie dochody z parafii Fethard wraz z dwunastoma akrami ziemi i odpowiednim miejscem na poświęcenie cmentarza. Kapłanami zarządzającymi kościołem w Fethard byli wówczas Fratres Cruciferi, mało znaczący zakon kierujący się regułą augustiańską, założony w Jerozolimie w celu prowadzenia przytułków dla krzyżowców i pielgrzymów. Zapewniali oni duchownych dla parafii do 1305 roku, kiedy to odpowiedzialność za opiekę duszpasterską przeszła na arcybiskupów Cashel (dochody pozostały przy szpitalu aż do okresu reformacji).
Kościół przetrwał ciężki dla parafii i miasta okres XIV wieku, doświadczony wojnami, zubożeniem i epidemiami. Wzmianka o odpustach z 1397 roku wskazywałaby, że prowadzone były wówczas bliżej nieznane prace naprawcze. Około połowy XV wieku, a najpóźniej w ostatniej ćwierci XV wieku, w okresie dobrobytu w mieście, kościół powiększono o wieżę, zakrystię i południową kaplicę. Część z tych prac budowlanych lub też prowadzonych niedługo później napraw, mógł wspierać Edward Hackett i Annie Rokett, zmarli i pochowani w kościele w 1508 roku.
W 1539 roku fara w Fethard nosiła jeszcze wezwanie św. Jana i związana była z dublińskim przytułkiem i klasztorem Fratres Cruciferi. Już jednak w latach 40-tych XVI wieku reformacja spowodowała kasatę szpitala i duże zmiany własnościowe. W 1541 roku roczne dochody z parafii określono na 4 funty. Dwa lata później zostały one wraz z pozostałym majątkiem kościoła wydzierżawione na dwadzieścia jeden lat sir Thomasowi Luttrellowi z Luttrellstown. Miał on odtąd dbać o kościół, choć zapewne nie wymagał on jeszcze zbyt dużo uwagi, z powodu niedawnych napraw z przełomu XV i XVI wieku. Do 1560 roku earlowie Ormond przyjęli protestantyzm, a ponadto nałożono kary finansowe na wszystkich którzy nie przeszli na nowe wyznanie. W efekcie kościół św. Jana stał się świątynią protestancką pod nowym wezwaniem św. Trójcy.
W 1615 roku odnotowano, że korpus nawowy i prezbiterium kościoła znajdowały się jeszcze w dobrym stanie. Już jednak w 1708 roku prezbiterium miało być pozbawione dachu, do czego przyczynić się mogły polityczno – religijne walki z lat 40-tych i z końca XVII wieku. Na początku XIX wieku korpus nawowy i wieża kościoła zostały odnowione. Kolejne prace remontowe miały być prowadzone około 1835-1840 roku, ale nie objęły one porzuconego prezbiterium, ani kaplicy południowej, bezużytecznych dla protestantów ze względu na zmniejszenie liczebności miejscowej kongregacji (nowe prezbiterium wydzielono wówczas z części korpusu nawowego).
Architektura
Kościół zbudowany został w południowej części Fethard, na terenie cmentarza, który od południa i częściowo od zachodu sąsiadował z miejskim murem obronnym. Od północy i wschodu otaczały go zabudowania o wysokiej randze, takie jak wieża mieszkalna (ang. Court Castle), niewielki zamek w linii muru obronnego (ang. Edmond’s Castle), kolejne dwa wieżowe domy mieszkalne i przytułek. Następny przytułek znajdował się na południu po zewnętrznej stronie muru obronnego, a jeszcze jeden miał się mieścić na terenie przykościelnego cmentarza.
W XIII wieku kościół był trójnawową i czteroprzęsłową budowlą, relatywnie dużą jak na standardy ówczesnej Irlandii, z mocno wydłużonym prezbiterium po stronie wschodniej, równym szerokością z nawą główną i zakończonym ścianą prostą. Nawa główna była wyższa od prezbiterium i naw bocznych, ale nie na tyle by pomieścić własne okna, korpus miał więc formę pseudobazyliki. W XV wieku na osi elewacji zachodniej dobudowana została czworoboczna wieża, dość nietypowo z dłuższymi ścianami na osi północ – południe, poprzecznymi w stosunku do osi kościoła. Ponadto w późnym średniowieczu wzniesiona została kwadratowa w planie zakrystia, również nietypowo usytuowana, przy środkowej części ściany południowej prezbiterium, a także prostokątna kaplica przy południowej nawie bocznej, zlicowana ze wschodnią ścianą korpusu. Zakrystia mieściła aż trzy kondygnacje, mogła więc mieć formę wieżową.
Wieża na wysokości całego przyziemia, czyli tam gdzie mury były najgrubsze, wyposażona została w pochyłe zewnętrzne elewacje (ang. batter), zakończone linią gzymsu. Wyżej najwyższą kondygnację oddzielono kolejnym gzymsem kordonowym, a jeszcze jeden gzyms oddzielił mury wieży od wydatnego, bardzo wysokiego blankowanego przedpiersia, w narożnikach przechodzącego do formy wieżyczek, również wyposażonych w krenelaż. W murach wieży przepruto proste szczeliny doświetlające klatkę schodową, wąskie okna zamknięte oślimi grzbietami na przedostatnim piętrze i nieco szersze okna dwudzielne na najwyższej kondygnacji z dzwonami, również zamknięte oślimi grzbietami. W ścianie zachodniej nad portalem wejściowym osadzono bardzo duże okno ostrołuczne z czterodzielnym maswerkiem.
Oświetlenie korpusu nawowego i prezbiterium pierwotnie zapewniać musiały okna o formach wczesnogotyckich lub późnoromańskich, zapewne wąskie, rozglifione do wnętrza, zamknięte lancetowato lub jeszcze półkoliście. W okresie późnego gotyku co najmniej część okien wymieniono na większe, ostrołuczne. Najokazalsze wielodzielne okna maswerkowe umieszczono tradycyjnie we wschodniej ścianie prezbiterium i we wschodniej ścianie południowej kaplicy, ze względu na znajdujące się przy nich ołtarze. Najprostsze okna szczelinowe (w tym jedno półkoliste) umieszczono natomiast w murach zakrystii od południa. Większe okno dwudzielne oświetlało przyziemie zakrystii od strony wschodniej.
Wnętrze korpusu nawowego podzielone zostało na szeroką nawę i bardzo wąskie nawy boczne, za pomocą masywnych czworobocznych filarów ze ściętymi narożnikami. Ich fazowanie zakończono w miejscu połączenia z ostrołucznymi arkadami, pozbawionymi profilowania, za wyjątkiem bardzo delikatnego rowka poprowadzonego wzdłuż krawędzi. Cechą charakterystyczną korpusu nawowego były masywne gurty, rozdzielające przęsła naw bocznych. Nawę główną od prezbiterium oddzielać musiała arkada tęczy, a od XV wieku także przegroda lektorium, dla którego górnej galerii w ścianie południowej dobudowano spiralną klatkę schodową.
Stan obecny
Kościół zachował do czasów współczesnych XV-wieczną wieżę, częściowo przebudowany w okresie nowożytnym korpus nawowy oraz znajdujące się obecnie w stanie niezadaszonej ruiny prezbiterium i zakrystię. Późnośredniowieczna kaplica uległa prawie całkowitemu zanikowi, za wyjątkiem ściany wschodniej i fragmentu ściany południowej. W korpusie nawowym wymieniono prawie wszystkie otwory okienne i wejściowe (oryginalny otwór z XV wieku zachował się w klatce schodowej dawnego lektorium i w zachodniej ścianie nawy północnej). Przemurowana została prawie cała ściana południowa, przedłużona od zachodu o nowożytny aneks przy wieży. Oryginalną arkadę tęczy zamurowano celem oddzielenia od porzuconego prezbiterium, zaś we wnętrzu między trzecim a czwartym przęsłem korpusu utworzono nową. Oryginalne okna i portal zachowały się w murach wieży. Część maswerku dojrzeć można także we wschodnim oknie dawnej kaplicy południowej. Kilka okien z XV wieku znajduje się w zrujnowanych murach prezbiterium i zakrystii. Niestety nie zachował się żadnej otwór z XIII stulecia. W pozostałościach kaplicy południowej dostrzec można wnękę pisciny i wspornik.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
O’Donnell M., Fethard, County Tipperary 1200-2000, Dublin 2010.
O’Keeffe T., Irish Historic Towns Atlas, No. 13, Fethard, Dublin 2003.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.