Historia
Augustiański klasztor pod wezwaniem św. Trójcy założony został w Fethard około 1305 roku przez Waltera Mulcote, prawdopodobnie bogatego mieszczanina. Przekazał on zakonnikom półtora akra ziemi poza miastem, które trzymał z nadania arcybiskupa Cashel, jednocześnie przenosząc powinności względem właściciela na inne swoje półtora akra ziemi, tak by arcybiskup nie był stratny. Arcybiskup Maurice Mac Carwell natomiast ze swej strony nadał i potwierdził prawo własności ziemi zakonnikom. By upewnić się że transakcje zostały przeprowadzone zgodnie z prawem i bez straty dla angielskiego króla, justiciar Irlandii wszczął sprawę, lecz ława przysięgłych powołana przez sędziego, ostatecznie ułaskawiła zakonników od wszelkich wykroczeń.
Pomimo że konwent augustiański w Fethard należał do bogatszych, to w trakcie kasaty zakonu z 1540 roku odnotowano, że jego zabudowania znajdowały się w stanie ruiny. Składać się wówczas miały z kościoła i wieży, dormitorium, sali będącej zapewne refektarzem, dwóch komnat, kuchni i innych mniej ważnych zabudowań. Ponadto majątek klasztoru w Fethard obejmował ziemię, domy, młyn i piekarnię. W 1544 roku wszystkie zabudowania zostały przekazane Edmundowi Butlerowi, baronowi Dunboyne, który mieszkał w zamku Kiltinane i był jednym z jego dobroczyńców.
Pomimo kasaty augustianie kontynuowali działalność w Fethard co najmniej do początku XVIII wieku. Kapituły prowincjonalne odbywały się w mieście w latach 1643, 1646 i 1649, a mianowanie nowego przeora odnotowano w 1724 roku. Chociaż augustianie pozostali, ich klasztor, będący własnością prywatną, od końca XVI wieku popadł w ruinę. Około 1820 roku zakonnicy nabyli w dzierżawę ruiny za symboliczny czynsz, a do 1823 roku przeprowadzili w kościele wystarczające prace remontowe, aby ponownie mógł służyć celom kultu. Niestety w 1835 roku rozebrali XV-wieczną wieżę kościelną. Pięć lat później utworzono nową fasadę świątyni.
Architektura
Klasztor założony został na wschodnim przedmieściu Fethard, przed wschodnią bramą miejską, a więc poza obwodem miejskich murów obronnych. Znajdował się między szlakiem wiodącym do miasta na północy a kanałem młyńskim odprowadzonym od rzeki Clashawley na południu. Kompleks zabudowań składał się z kościoła klasztornego i sąsiadujących z nim od południa pomieszczeń klauzury, które trzema skrzydłami otaczały wraz z krużgankami czworoboczny wirydarz. Dalej na południu funkcjonować mógł młyn wodny, zaś kolejne zabudowania gospodarcze mogły być usytuowane po stronie zachodniej, przy drodze łączącej się z głównym szlakiem na północy.
Kościół klasztorny początkowo był bardzo prostą budowlą na planie wydłużonego prostokąta, bezwieżową i nie posiadającą wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium. W XV wieku dobudowana została czworoboczna wieża po stronie zachodniej, a także dwie kaplice, usytuowane po stronie północnej (z dłuższą osią północ – południe) i przy południowej ścianie części prezbiterialnej (z osią równoległą do kościoła), przy czym kaplica południowa dodatkowo wyposażona została w piętro mieszczące pomieszczenie dla księdza. Oświetlenie kościoła zapewniały ostrołuczne okna z bogatymi maswerkami. Od północy były to okna dwudzielne i trójdzielne, operujące motywami trójliści, czteroliści i sześcioliści z płatkami obłymi i zaostrzonymi. W XV wieku wprowadzono też okna z zamknięciami w ośle grzbiety. Główny portal wejściowy znajdował się od zachodu w przyziemiu wieży. Kościół skomunikowany był też z krużgankiem, skrzydłem wschodnim, pojedynczą arkadą z kaplicą północną i dwoma półkolistymi profilowanymi arkadami z kaplicą południową.
Wschodnie skrzydło klauzury pierwotnie mieściło dwie kondygnacje, a od XV wieku jeszcze dodatkową kondygnację lub półpiętro. Parter składał się z kilku pomieszczeń i przejścia pomiędzy nimi, wiodącego z krużganka na teren po wschodniej stronie klasztoru, gdzie zapewne znajdował się cmentarz. Z kościołem tradycyjnie sąsiadować musiała zakrystia. Największe pomieszczenie zajmowane było przez kapitularz, przykryty sklepieniem podtrzymywanym przez dwa środkowe filary, oświetlany przez trzy dwudzielne okna z trójlistnymi zamknięciami w prostokątnych obramieniach i dostępne portalem zwieńczonym oślim grzbietem. Piętro skrzydła wschodniego zajmowane musiało być przez dormitorium, oświetlane drobnymi oknami z trójlistnymi zamknięciami, prawdopodobnie połączone z latrynami na południowym krańcu. Refektarz znajdował się w skrzydle południowym, gdzie musiał sąsiadować z kuchnią. Skrzydło zachodnie mogło pełnić funkcje pomocnicze, z pomieszczeniami przeznaczonymi na spiżarnie i magazyny.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachował się korpus i prezbiterium kościoła, z dachem założonym dużo niżej od pierwotnego i neogotycką fasadą zachodnią. Od północy przetrwały ruiny XV-wiecznej kaplicy, nie ma natomiast już śladów po usuniętej w 1835 roku wieży. Zakrystia przy wschodnim krańcu elewacji północnej jest efektem nowożytnych prac budowlanych. Pomimo tak dużych zniekształceń i zniszczeń, przetrwały dwa z północnych okien, które należą do najwspanialszych okien maswerkowych z XIV wieku na terenie Irlandii. Także dwa kolejne północne okna zapewne również pochodzą z okresu średniowiecza. Ponadto przy północno-wschodnim narożniku kościoła znajduje się wyrzeźbiona w kamieniu figura, której materiał i wymiary nie są zgodne z materiałem i wymiarami ściany. Figura jest uszkodzona i zwietrzała, ale wydaje się antropomorficzna, choć nieproporcjonalna. Została zidentyfikowana jako figura Sheela na gig, podobna do umieszczonej na miejskim murze obronnym Fethard. We wnętrzu kościoła warto zwrócić uwagę na dwie arkady przy południowej kaplicy, udekorowane konsolami o kształcie ludzkich masek. Spośród zabudowań klauzury zachowało się tylko zrujnowane skrzydło wschodnie, włącznie z kilkoma oryginalnymi oknami na parterze i piętrze. Pozostała część kompleksu klasztornego prawdopodobnie nadal istnieje pod ziemią, przy czym na terenie refektarza mieści się dziś duży budynek nowożytnego młyna.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Martin F.X., The Augustinian Friaries in Pre-reformation Ireland, „Augustiniana”, 6/1956.
O’Donnell M., Fethard, County Tipperary 1200-2000, Dublin 2010.
O’Keeffe T., Irish Historic Towns Atlas, No. 13, Fethard, Dublin 2003.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.