Historia
Pierwszy, prawdopodobnie częściowo murowany zamek (gael. teach cloiche), zbudowany miał zostać w Ferns w latach 60-tych XII wieku przez Diarmaida Mac Murchadha (ang. Dermot MacMurrough), króla Leinster od 1127 do 1171 roku. Powstał on w osadzie o długiej, sięgającej co najmniej VII wieku historii, która służyła jako miejsce zamieszkiwania wczesnej społeczności monastycznej, ośrodek biskupi oraz jedna z głównych siedzib gaelickiej dynastii Uí Chennselaig. Choć Ferns nie było strategicznie położone nad rzeką ani wybrzeżem, to przez kilka stuleci stanowiło centrum władzy i polityki w południowo – wschodnim Leinster, pomimo zniszczeń spowodowanych przez wikingów w 834 roku, a następnie w 917 i 928 roku.
Diarmaid Mac Murchadh, podobnie jak wielu innych irlandzkich królów tego okresu, miał reputację bezwzględnego władcy. Do 1166 roku jego wrogowie zawarli sojusz, a niektórzy z jego bliskich przyjaciół i sojuszników opuścili go. Tighearnán Ua Ruairc razem z Murchadem Ua Máel Sechnaillem, królem Mide, w połączeniu z potomkami wikingów z Dublina, zajęli Ferns i zniszczyli kamienny dom Diarmaida. Diarmaid zdołał uciec z Irlandii, rzekomo przebrany za mnicha z augustiańskiego klasztoru św. Marii, który pomógł założyć zaledwie kilka lat wcześniej. Zdetronizowany władca udał się do angielskiego króla Henryka II, a następnie przy pomocy Richarda de Clare, drugiego earla Pembroke, oraz Maurice’a FitzGeralda i jego przyrodniego brata Roberta FitzStephana, zdołał w 1167 roku odbić Ferns. Wewnętrzne walki nie zakończyły się na tym i ostatecznie doprowadziły w 1169 roku do anglo-normańskiej interwencji wojskowej i podboju wyspy.
Diarmaid Mac Murchadh zmarł w 1171 roku, zanim zdążył się nacieszyć odzyskaniem swojego władztwa w Leinster. Wraz ze śmiercią Diarmaida, jego brat Murchad został ogłoszony królem Uí Chennselaig, jednak jeszcze tego samego roku król Henryk II odwiedził Irlandię, a Murchad zgodził się uznać go za swojego zwierzchnika. Jeśli Murchad miał nadzieję, że zapewni mu to władzę nad Ferns, to się pomylił, bowiem Richard de Clare zwany Strongbow, jako zięć Diarmaida, z powodzeniem zgłosił roszczenia do królestwa Uí Chennselaig, w tym Ferns. Murchad zginął już w 1172 roku, a Strongbow w 1176 roku. W następnym roku angielski król nadał Ferns synom Maurice’a Fitzgeralda, którzy przybyli wraz z ojcem do Irlandii, aby wspomóc Diarmaida Mac Murchadha. Mieli oni zbudować w Ferns zamek, który jednak nie przetrwał do końca XII wieku.
Murowany anglo-normański zamek w Ferns wzniesiony został na miejscu starszej budowli Diarmaida, prawdopodobnie pod koniec pierwszej ćwierci XIII wieku. Jego fundatorem mógł być możny William Marshall młodszy, drugi earl Pembroke, który wszedł w posiadanie Ferns na skutek koligacji małżeńskich. Po śmierci Williama Marshalla zamek przeszedł na jego młodszego brata Richarda Marshala. Ten w 1232 roku przekazał Ferns jako posag Eleanor, wdowie po Williamie Marshallu młodszym, a zarazem siostrze króla Henryka III, co było pierwszą pisemną wzmianką o anglo-normańskiej budowli mieszkalno – obronnej w Ferns. W 1245 roku zamek został przydzielony Johannie, wnuczce Williama Marshala starszego, która możliwe że mieszkała w Ferns po śmierci Richarda Marshala w 1234 roku. W 1247 roku poślubiła ona Williama de Valence, przyrodniego brata króla, który został nowym earlem Pembroke. Zamek w Ferns znajdował się odtąd pod kontrolą rodu Valence, choć prawdopodobnie nie spędzali oni w nim dużo czasu, oddając pod opiekę urzędnikom (w 1299 roku po raz pierwszy wspomniany został konstablu zamku, niejaki Philip de Barry).
W 1324 roku odnotowano zły stan zamku i pilną potrzebę jego remontu, zapewne spowodowaną długotrwałą nieobecnością właścicieli. W tym roku zmarł bezpotomnie Aymer Valence. Bez lorda, który mógłby przejąć zarządzanie majątkiem, lokalne gaelickie klany stopniowo się odzyskały siły, a rodzina Valence straciła kontrolę nad irlandzkimi ziemiami. Zamek został spalony przez Irlandczyków w 1331 roku, a następnie przeszedł w ręce angielskiej Korony. Początkowo król mianował konstablami rycerzy, ale wkrótce stał się w tym zakresie zależny od biskupów Ferns. Jednym z nich był Esmond of Ferns, który w 1349 roku został zdetronizowany przez papieża. Odmówił zaakceptowania papieskiego orzeczenia i zamknął się w zamku wraz z krewnymi i przyjaciółmi. Nowo mianowany biskup William Charnell nie był w stanie usunąć go z zamku, a nawet lokalny szeryf odmówił mu pomocy. Ostatecznie jeden z popleczników biskupa uzyskał dostęp do warowni i otworzył bramę, umożliwiając aresztowanie Esmonda.
W latach zamek 1346-1347 został zdobyty i spalony przez Irlandczyków z klanu O’Toole. Odbiły go zbrojne oddziały biskupa Williama Charnella, który następnie naprawił zamkowe mury, ale już od 1360 roku zamek znajdował się w rękach rodzimego irlandzkiego rodu Kavanaghów, potomków Mac Murchadha. Pod ich rządami w początkach XV wieku miasto Ferns, a wraz z nim zapewne także i zamek, podupadły i utraciły na znaczeniu. Przestarzała budowla została oblężona w 1536 roku, rok po upadku powstania Thomasa FitzGeralda, kiedy to lord namiestnik, Leonard Grey, wyposażony w armaty i broń palną, odzyskał go dla angielskich władców.
W 1569 roku konstablem zamku został mianowany Thomas Masterson, wraz z władzą nad całym północnym Wexford. Masterson rządził twardą ręką i szybko zraził do siebie Kavanaghów. W miarę eskalacji napięć zawarli oni sojusze z O’Byrnami z Wicklow, którzy w latach 1575-1578 Feagh kilkakrotnie napadli na Ferns, paląc miasto i uszkadzając katedrę. W kolejnych latach Masterson skutecznie usunął zagrożenie ze strony Kavanaghów i w 1583 roku otrzymał od Elżbiety I sześćdziesięcioletnią dzierżawę majątku w Ferns. Zamek według wzmianki z 1579 roku znajdował się wówczas w ruinie, choć jego naprawy miały zostać przeprowadzone przed 1607 rokiem. Do ostatecznego zniszczenia budowli przyczynić się mogły walki religijno – polityczne z lat 40-tych XVII wieku.
Architektura
Zamek założony został na planie czworoboku o wymiarach około 27 x 23 metry, z masywnymi murami o grubości w przyziemiu 2,4 metra i czterema kolistymi wieżami w narożnikach. Budowla nie miała fundamentów, lecz posadowiona została bezpośrednio na skalnym podłożu i na glinie zwałowej, na dwóch odmiennych poziomach o ponad 2 metrowej różnicy, ponieważ wcześniejsze obwałowania nie zostały dokładnie wyrównane. Zewnętrzną strefę obrony stanowiła częściowo wykuta w skale fosa o szerokości 5 metrów i głębokości 3,5 metra, przy czym łupek wydobyty z rowu fosy posłużył do budowy dolnych części zamkowych murów. Brama wjazdowa do zamku znajdowała się w kurtynie południowej, tuż przy wieży południowo – zachodniej. Prawdopodobnie tworzył ją niewielki czworoboczny budynek z przejazdem w przyziemiu, zamykanym mostem zwodzonym przerzucanym nad dołem w grobli, jaką poprowadzono w poprzek fosy. Ponadto do zamku prowadzić miała także brama wschodnia, być może o formie pomocniczej furty.
Przestrzeń zamku w obrębie czterech kurtyn była zbyt duża do podsklepienia lub nawet przykrycia drewnianymi stropami. Dlatego pierwotnie zabudowa mieszkalna i gospodarcza przylegała do murów w postaci trzech lub czterech skrzydeł o drewnianej lub szachulcowej konstrukcji wewnętrznych ścian. Pomiędzy nimi znajdował się bardzo wąski dziedziniec, zapewniający skromną ilość światła słonecznego. Najniższa kondygnacja budynków od strony zewnętrznej doświetlana była strzelnicami o formie krzyży z kolistymi otworami na krańcach pionowego ramienia i z zaoblonymi krótkim ramionami poziomym. Co najmniej jedną taką strzelnicę umieszczono też w pobliżu bramy na poziomie drugiej kondygnacji, ale zasadniczo piętro to, jak i najwyższą kondygnację, oświetlały już okna jednodzielne i dwudzielne z trójlistnymi zamknięciami (jednodzielne osadzone od zewnątrz w fazowanych wnękach ostrołucznych, dwudzielne we wnękach półkolistych i zamkniętych trójlistnie, niektórych z dodatkowymi małymi otworami czterolistnymi). Od środka okna otwierały się na głębokie, odcinkowe lub lekko ostrołuczne wnęki, nierzadko z bocznymi ławami. Podział funkcjonalny pomieszczeń zapewne odpowiadał typowemu schematowi, jaki praktykowano w średniowieczu, z przyziemiem przeznaczonym na cele gospodarcze, pierwszym piętrem z reprezentacyjną aulą i komnatami mieszkalnymi na najwyższym piętrze.
Wszystkie narożne wieże zapewne były zbliżone rozmiarami i kształtem: pięciokondygnacyjne, wyposażone w pochyłą część cokołową oraz zwieńczone w koronie dookolnym chodnikiem straży. Ten ostatni ukryty był za blankowanym przedpiersiem i otaczał dach najwyższej kondygnacji wieży. Same chodniki straży zapewne nie były zadaszone, bowiem w murach umieszczono rzeźbione rzygacze odprowadzające nadmiar wody deszczowej. Wieże nie miały rzutu idealnego koła, lecz zapewne tak jak południowo – wschodnia, w stronę dziedzińca zwrócone były prostymi ścianami. Prawie całą masą były wysunięte w przedpole, by jak najlepiej pełnić funkcje flankujące.
Wieża południowo – wschodnia miała średnicę 10,5 metra. Jej przyziemie było podsklepione i pełniło funkcję spiżarni. Miało w planie formę kolistą, dlatego nie zastosowano nad nim zwykłej kolebki, lecz stożkowatą kopułę (ang. beehive vault). Z piętrami skomunikowane zostało spiralną klatką schodową osadzoną w grubości muru. Na pierwszym piętrze mieściła się kaplica, przykryta sklepieniem z profilowanymi żebrami opadającymi na płaskorzeźbione wsporniki. Żebra osadzono też w podłuczu wschodniej wnęki okiennej, zaś za żebrami sklepiennymi podwieszono płaskorzeźbione ludzkie głowy. Ołtarz znajdował się przy wschodnim oknie, flankowany armarium i pisciną, służącymi do przechowywania i mycia naczyń liturgicznych. Ponadto w kaplicy umieszczono sedilia z profilowanymi ościeżami zamkniętymi trójliściem i dwuspadową wimpergą.
W wieży południowo – zachodniej w litej skale wydrążono piwnicę o głębokości 2,8 metra od strony północnej i 2,4 metra od strony południowej. Jedyne wejście do niej wiodło włazem z górnego pomieszczenia, mogła więc w razie konieczności służyć jako cela więzienna. Przykrywało ją kamienne sklepienie podobne do zastosowanego w przyziemiu wieży południowo – wschodniej. Piętra wieży musiały zajmować pomieszczenia mieszkalne, były bowiem oświetlane dość dużymi oknami z trójlistnymi zamknięciami osadzonymi w głębokich wnękach. W razie konieczności pełniły jednak funkcje obronne, ze względu na flankowanie pobliskiej bramy. Z tego powodu od strony południowo – wschodniej na wszystkich kondygnacjach wyposażone były w zwrócone ku niej krzyżowe strzelnice.
Stan obecny
Do chwili obecnej zachowała się część południowego i wschodniego muru zamku wraz z dwoma wieżami południowymi. Wieża południowo – wschodnie przetrwała w całości do poziomu najwyższej kondygnacji (bez przedpiersia i oryginalnego zadaszenia), natomiast wieża południowo – zachodnia widoczna jest włącznie z przedpiersiem, ale powyżej przyziemia jedynie w postaci południowej partii muru. Spośród detali architektonicznych uwagę zwracają gotyckie okna jednodzielne i dwudzielne, otwory strzeleckie oraz gargulec o formie maszkaronu na wieży południowo – zachodniej. U podnóża murów zamku w trakcie prac archeologicznych otwarto fragment fosy zamkowej. We wnętrzu wieży południowo – wschodniej w dobrym stanie zachowała się kaplica, wraz ze sklepieniem, sediliami i konsolami maskowymi na ścianach. W murze wschodnim od strony wewnętrznej widoczny jest kominek.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Colfer B., Wexford castles. Landscape, context and settlement, Cork 2013.
Corlett C., A Monumental Guide to Ferns, Co. Wexford, [b.m.w.] 2020.
Leask H.G., Irish castles and castellated houses, Dundalk 1951.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.
Sweetman D., Archæological Excavations at Ferns Castle, Co. Wexford, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 79/1979.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.