Historia
Augustiański klasztor pod wezwaniem św. Marii ufundowany został w Ferns około 1160 roku przez Diarmaita Mac Murchada, króla Leinster i od 1167 roku najwyższego króla Irlandii. Prawdopodobnie nie była to jednak całkiem nowa fundacja w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz wprowadzenie nowej reguły monastycznej w starszej, zsekularyzowanej wspólnocie monastycznej. Wybór Ferns nie był przypadkowy, gdyż stanowiło ono królewską siedzibę i od początku XII wieku stolicę biskupstwa.
Władca Leinster podarował augustiańskim kanonikom z francuskiego Arrouaise wiele ziem w całym regionie późniejszego hrabstwa Wexford, w tym bliżej nieznany kościół św. Finacha w Ferns. Dzięki temu konwent był w stanie zbudować całkiem okazały zespół romańskich zabudowań klasztornych, włącznie z jednonawowym kościołem i prawdopodobnie z jednym z najwcześniejszych na terenie Irlandii wirydarzy, nie licząc założeń cysterskich. Możliwe, że w trakcie prac budowlanych z drugiej połowy XII wieku wykorzystano część starszych zabudowań.
Augustiański klasztor w Ferns został rozwiązany w 1539 roku, w czasie pierwszej fali działań reformacyjnych, gdy ostatnim opatem był niejaki William Doyle. Dwa lata później odnotowano, że zabudowania składały się z kościoła, dzwonnicy, kapitularza i sali, prawdopodobnie dawnego refektarza. Po usunięciu najcenniejszych elementów, które można było sprzedać, zabudowania pozostawiono własnemu losowi.
Architektura
Klasztor założony został po południowo – wschodniej stronie katedry, na zachód od oddalonej o kilkaset metrów rzeki Bann, na łagodnie opadającym ku niej terenie. Składał się z kościoła oraz usytuowanych po jego południowej stronie zabudowań klauzury, w składa których wchodzić miał kapitularz i refektarz, rozmieszczone przy czworobocznym wirydarzu o wymiarach 22 x 20 metrów. W skład pomieszczeń musiało wchodzić też dormitorium, zapewne umieszczone na piętrze, ponad kapitularzem. Zabudowę uzupełniały pomieszczenia gospodarcze z kuchnią na czele.
Kościół klasztorny miał dość nietypowy układ przestrzenny. Składał się z pojedynczej nawy na planie wydłużonego prostokąta i węższego oraz krótszego prezbiterium na rzucie czworoboku o wymiarach 5,3 x 4,5 metra, dostawionego po stronie wschodniej nieco niesymetrycznie, z przesunięciem osi ku północy. Od północy, w miejscu połączenia nawy z prezbiterium, usytuowana została czworoboczna zakrystia lub być może pierwotnie prywatna kaplica królewska samego Diarmaita Mac Murchada. Nad nią, na piętrze znajdować się mogła komnata mieszkalna przeora lub opata. Nawa miała 14,3 metra długości i 6,7 metra szerokości w części zachodniej, ze zwężeniem do 6,5 metra szerokości w części wschodniej. Ta redukcja szerokości była spotykana w kilku romańskich irlandzkich kościołach (np. Killeen w hrabstwie Meath).
Po zachodniej stronie nawy, przy północnym narożniku dobudowana została smukła wieża. Jej dolna część uzyskała plan zbliżony do kwadratu o wymiarach 3,2 x 3 metry, ale na poziomie dachu nawy, czyli na wysokości około 8,2 metra, przechodziła w część cylindryczną o średnicy 3 metrów, wyżej zwężającą się do 2,9 metra, tak że górna część o wysokości ponad 9 metrów przypominała wieże typowe dla wczesnych celtyckich założeń monastycznych. Pierwotne kondygnacje wieży prawdopodobnie rozdzielone był drewnianymi stropami, na które można było wejść po również drewnianych drabinach. Oświetlenie wieży zapewniały proste otwory szczelinowe. Większe okna znajdować się mogły na najwyższym piętrze, gdzie umieszczone były dzwony.
Wejście do kościoła wiodło romańskim dwuskokowym portalem od zachodu. Wnętrze nawy prawdopodobnie przykryte było drewnianym stropem lub otwarte na więźbę dachową. Nad prezbiterium znajdowało się sklepienie kolebkowe z trzema gurtami, nad którym umieszczono pomieszczenie. Gurty zostały sfazowane i oparte na wąskiej odsadzce. Portal północny z nawy wiódł do przyziemia zakrystii, która była podsklepiona i oświetlona od wschodu półkoliście zamkniętym oraz lekko zwężającym w górnych partiach oknem. Podobnie jak prezbiterium wyposażona była we wspomniane powyżej górne piętro. Prowadziła do niego kamienna klatka schodowa, osadzona w masie muru między zakrystią a prezbiterium. Wieża skomunikowana była z przyziemiem nawy od wschodu. Tuż nad nim piętro z piętra wieży podobne przejście wiodło na emporę o wysokości około 3,3 metra nad posadzką kościoła. Trzecie przejście na wysokości 7,6 metra prowadziło na ganek w koronie muru nawy.
Stan obecny
Pozostałości klasztoru obejmują dziś jedynie północne ściany nawy i prezbiterium kościoła, a także niewielką wieżę – dzwonnicę i zakrystię. Znajdujące się wewnątrz wieży schody są dodatkiem XIX-wiecznym. W murach prezbiterium i zakrystii przetrwały relikty sklepienia. W przyziemiu prezbiterium widoczne jest romańskie, dekorowane płaskorzeźbieniami okno i dwie wnęki ścienne. Kilka szczelinowych otworów przetrwało na piętrach wieży i zakrystii. Z głównego portalu wejściowego do kościoła zachowały się tylko dwie północne bazy. Uważa się, że jedno z romańskich okien kościoła klasztornego zostało przeniesione do pobliskiego kościoła św. Piotra. Wstęp na teren dawnego klasztoru jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cochrane R., Ferns, County Wexford [w:] Public Works, Ireland. Seventy-eighth Annual Report of the Commissioners of Public Works in Ireland, Dublin 1910.
Corlett C., A Monumental Guide to Ferns, Co. Wexford, [b.m.w.] 2020.
O’Keeffe T., Diarmait Mac Murchada and Romanesque Leinster: Four Twelfth-Century Churches in Context, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, 127/1997.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.