Historia
Znaczenie Ferns jako ośrodka kościelnego sięgało co najmniej początku VII wieku, kiedy to św. Aidan, znany również jako św. Máedhóg, założył w osadzie pierwszy kościół. Stał się on miejscem pochówku miejscowych władców Uí Chennselaig, późniejszych królów Leinster oraz być może miejscem sprowadzonych przez św. Aidana z Rzymu relikwii, w postaci laski, czy też berła króla Brandubha, którego Aidan rzekomo przywrócił do życia, aby mógł otrzymać ostatnie namaszczenie. Dzięki relikwiom i pochówkowi św. Aidana, zmarłego w 624 roku, do Ferns zaczęli przybywać pielgrzymi, powiększając zamożność i znaczenie tamtejszego kościoła.
W okresie wczesnego średniowiecza annały odnotowały śmierć kilku kolejnych opatów i biskupów Ferns, co wskazywałoby na fakt, że tamtejszy kościół pełnił wiele funkcji przed utworzeniem systemu parafialnego i diecezjalnego. Ferns wraz z kościołem zostało splądrowane przez wikingów w 834 roku. Kolejne ataki Skandynawów na Ferns w 917 i 928 roku mogły mieć już bardziej polityczne podłoże, w ramach wewnętrznych walk między gaelickimi plemionami. Jako siedziba zarówno władzy kościelnej, jak i świeckiej w królestwie Uí Chennselaig, Ferns było oczywistym celem zewnętrznych ataków, wszystkich którzy chcieli podporządkować sobie władców tego regionu.
Początek XII wieku przyniósł w Irlandii wpływ reform kościelnych, które ogarnęły wówczas całą Europę. Zmiany te między innymi doprowadziły do powstania nowego diecezjalnego systemu organizacyjnego. W 1111 roku, na synodzie w Ráth Breasail, Ferns ustanowiono jedną z pięciu siedzib biskupich w prowincji Leinster, zapewne nie bez wpływu Uí Chennselaig, którzy dominowali w świeckiej polityce regionu. Będąc siedzibą diecezji, Ferns przewodziło również w polityce kościelnej regionu, a dzięki nowemu statusowi i autorytetowi pierwsi biskupi mogli podjąć inicjatywę budowy nowego kościoła lub powiększenie istniejącego. Gruntowna przebudowa, czy raczej wzniesienie okazałej wczesnogotyckiej katedry nastąpiło jednak dopiero w latach 1223-1253, czyli w trakcie urzędowania biskupa Johna of St John, pierwszego Anglo-Normana na tamtejszym urzędzie.
W XV wieku Ferns jako miasto podupadło tak bardzo, że w 1408 roku biskup Patrick Barrett przeniósł swą siedzibę do New Ross. Ostatnim biskupem Ferns sprzed reformacji był Alexander Devereux, opat cysterskiego klasztoru Dunbrody. Został mianowany na Ferns w 1539 roku i pełnił tę funkcję aż do śmierci w 1566 roku, lawirując między papieżem i królem oraz starając się zachować lojalność wobec obu. W tym czasie katedra była już budowlą podupadłą, być może częściowo porzuconą. Do jej całkowitego upadku doprowadził w 1576 roku najazd zbrojnych oddziałów Feagha McHugh O’Byrne. Przez wiele kolejnych lat kościół pozostawał w złym stanie, aż w 1612 roku biskup Thomas Ram stwierdził, że tylko jedna z naw bocznych była nadal używana. Do ostatecznego porzucenia budynku dojść mogło w tracie powstania z lat 40-tych XVII wieku.
Architektura
Wczesnogotycka katedra św. Aidana z drugiej ćwierci XIII wieku usytuowana została na terenie lekko obniżającym się w stronę przepływającej na wschodzie rzeki Bann, a rosnącym ku zachodowi, gdzie w odległości paruset metrów wzniesiony został anglo-normański zamek. Była budowlą rozplanowaną na rzucie krzyża łacińskiego, składającą się z korpusu nawowego, transeptu, czworobocznej, niewysokiej wieży na przecięciu naw i prostokątnego prezbiterium po stronie wschodniej. Jak na warunki irlandzkie była to budowla okazała, bowiem zarówno korpus, jak i prezbiterium, miały nawy boczne (przy prezbiterium sięgały one niemal połowy jego długości). Całość była zorientowana względem stron świata i mogła przypominać katedrę w Kilkenny.
Oświetlenie wschodniej części katedry zapewniały wąskie i wysokie okna lancetowate. Bardzo dużo światła słonecznego wpadać musiało do prezbiterium, przeprutego od północy i południa dwoma parami lancetów i trzema wysokimi oknami wschodnimi, nad którymi dodatkowo utworzono dwa otwory o migdałowatych kształtach (łac. vesica). Jeśli budowę wczesnogotyckiej katedry rozpoczęto od strony wschodniej, jak to najczęściej praktykowano, to w murach transeptu i korpusu nawowego okna mogły już być szersze, być może zamknięte trójliśćmi. Główny, ceremonialny portal wejściowy zapewne znajdował się na osi nawy środkowej od zachodu. Dodatkowe wejście dla wiernych mogło się mieścić jak w Kilkenny w nawie południowej, lub ewentualnie północnej.
We wnętrzu nawy boczne miały dwukrotnie mniejszą szerokość niż część centralna. W chórze we wschodniej części podział na nawy zapewniały filary i półfilary z kapitelami pokrytymi płaskorzeźbioną dekoracją o motywach stylizowanych liści. W zachodniej części, na przecięciu naw, zastosowano prostsze kapitele profilowane. Arkady międzynawowe, biorąc pod uwagę ogólną stylistykę wczesnogotycką katedry, raczej miały formy ostrołuczne, niż półkoliste. Wnętrze prezbiterium i zapewne także korpusu nawowego nie było przesklepione. W południowej ścianie prezbiterium znajdowała się kamienna piscina, obok której zwyczajowo umieszczane były sedilia.
Po wschodniej stronie głównej bryły katedry, w odległości około 23 metrów, stała prostokątna budowla o długości 12,5 metra i szerokości 7,1 metra, pełniąca rolę kaplicy lub ewentualnie kapitularza. Jej ścianę północną i południową rozdzielało po osiem bardzo gęsto rozmieszczonych wysokich aż na 3.3 metra okien lancetowatych, sfazowanych od strony zewnętrznej i rozglifionych do wnętrza. Przypuszczalnie podobne okna przeprute były też w ścianie wschodniej, gdzie mieścić się mogła triada lub co najwyżej piątka takich okien. Od strony wewnętrznej wnęki okienne rozdzielone były kolumienkami z profilowanymi cokołami i płaskorzeźbionymi kapitelami oraz z trzonami rozdzielonymi pierścieniami. Archiwolty wnęk okiennych zdobione były w jodełkę, czyli motywem szewronów. Zarówno w środku, jak i na zewnętrznych elewacjach, okna oparte były na profilowanych gzymsach. Ciągły był także okapnik nad archiwoltami, dostosowany kształtem do lancetowatych zamknięć otworów.
Stan obecny
Obecnie na terenie dawnej katedry wznosi się nowożytna budowla powstała w 1817 roku, zajmująca obszar dawnego przecięcia naw i transeptu. W jej murach dostrzec można wczesnogotyckie okna lancetowate, a wewnątrz znajdują się fragmenty średniowiecznych półfilarów z płaskorzeźbionymi kapitelami, które niegdyś oddzielały główną część prezbiterium od naw bocznych. Ponadto w środku zobaczyć można średniowieczny nagrobek wizerunek brodatego biskupa w mitrze, który prawdopodobnie przedstawia Johna of St John. Co ciekawe, zamiast psa spoczywającego u stóp biskupa, zwierzę to wydaje się przedstawiać smoka.
Po wschodniej stronie przebudowanej części katedry znajdują się ruiny wczesnogotyckiej budowli, przypuszczalnie kaplicy lub kapitularza. Zachowały się tylko ściany północna i południowa, każda z ciasno rozmieszczonymi oknami lancetowatymi. Ponadto na terenie przykatedralnego cmentarza znajdują się trzy duże krzyże, wszystkie wyrzeźbione z granitu i dość proste, pozbawione dekoracji, które często widnieją na innych irlandzkich wysokich krzyżach. Brakuje im trzonów, więc głowice osadzone są na nowych, betonowych, ale najprawdopodobniej pochodzą z IX lub X wieku. Żaden z nich nie znajduje się w pierwotnym miejscu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Clapham A., Some Minor Irish Cathedrals, „The Archaeological Journal”, XVI/1952.
Cochrane R., Ferns, County Wexford [w:] Public Works, Ireland. Seventy-eighth Annual Report of the Commissioners of Public Works in Ireland, Dublin 1910.
Corlett C., A Monumental Guide to Ferns, Co. Wexford, [b.m.w.] 2020.
Flood Grattan W.H., History of the diocese of Ferns, Waterford 1910.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.