Historia
Pierwotny, wczesnośredniowieczny klasztor założony został w Fenagh w późnych latach VI wieku przez św. Caillina, ucznia św. Kolumbana, który wywierał duży wpływ na klany Conmaicne, O’Rourke, O’Reilly i O’Donnell, a przez to mógł zapewnić silnych protektorów dla swej fundacji. Klasztor szybko stał się ważnym ośrodkiem życia monastycznego i nauki. Przetrwał zmiany w XII-wiecznym Kościele irlandzkim i anglo-normańską inwazję na wyspę, choć w 1224 roku jego kościół miał być niezadaszony. Fenagh znajdowało się wówczas pod opieką coarbów, nieformalnych urzędników zarządzających majątkiem klasztoru. W 1360 roku kościół klasztorny miał ulec przypadkowemu pożarowi, po którym być może wzniesiono murowany kościół gotycki, lub gruntownie przebudowano starszą konstrukcję. W bliżej nieznanym okresie do Fenagh sprowadzony został także konwent żeński, dla którego musiały powstać osobne zabudowania. Oba zgromadzenia zapewne rozwiązano około połowy XVI wieku, na skutek działań reformacyjnych. Dawny kościół klasztorny mógł odtąd służyć jako protestancka budowla parafialna, do czasu porzucenia na przełomie XVII i XVIII wieku.
Architektura
Klasztor założony został pośród wyjątkowo licznych drumlinów, czyli podłużnych, polodowcowych pagórków o stromych stokach od strony nachodzącego lodowca i łagodny po przeciwnej stronie, a także pośród rozsianych pomiędzy nimi jezior. We wczesnym średniowieczu składać się musiał z wolnostojącego kościoła oraz z usytuowanych w pewnym oddaleniu prostych pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, zapewne wzniesionych w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Obok kościoła musiał znajdować się wielki krzyż lub kamienna płyta z wyrzeźbionym krzyżem. Nie były one znacznikami grobowymi, ale publicznymi, najczęściej bogato zdobionymi pomnikami, wyznaczającymi centralne miejsce klasztoru. Całość otoczona była obwałowaniami, zapewne o owalnym lub zbliżonym do kolistego kształcie.
W XIV wieku wzniesiony został murowany kościół, utworzony na planie prostokąta o wewnętrznej długości 26,3 metra i szerokości 7 metrów. Ta prosta konstrukcja nie została wyposażona ani w nawy boczne, ani w transept, czy też w wieżę, jedynie do zachodniej części ściany południowej na późniejszym etapie dostawiono niewielki, kryty dachem jednospadowym aneks o wymiarach 5,2 x 3,6 metra. Mury wzdłużne kościoła miały grubość 1 metra, natomiast ściany szczytowe 1,2 metra, przy czym ścianę wschodnią wyposażono w wydatny cokół o pochylonej elewacji sięgającej aż podstawy okna. Cokół na całej długości zwieńczono wałkiem z dwoma rowkami i figurą zwierzęcia na zakończeniu. Płaskorzeźbione na kształt ludzkich głów utworzono wsporniki, wystające ze styku szczytów i ścian bocznych. Pierwotne wejście do kościoła znajdowało się pośrodku ściany zachodniej, w profilowanym portalu z ostrołucznym zamknięciem, ujętym łukiem okapowym. Aneks południowy dostępny był osobnym wejściem, również od zachodu.
Okna kościoła były nieliczne, jak na całkiem sporą budowlę. W ścianie zachodniej wysoko umieszczono czworoboczne dwudzielne okno z trójlistnymi maswerkami zakończonymi oślimi grzbietami i zagiętym w narożnikach gzymsem okapowym. Niewielki, rozglifiony do wnętrza otwór szczelinowy przepruto przez wschodnią część ściany południowej. Jedyne większe okno osadzono na osi ściany wschodniej, wyróżnionej czterodzielnym otworem ostrołucznym. Również to okno zwieńczono łukiem okapowym, osadzonym na dwóch konsolach w postaci ludzkich głów, podczas gdy trzecią osadzono nad archiwoltą okna. Podobna płaskorzeźbiona głowa umieszczona została także po stronie wewnętrznej, gdzie wnękę oprofilowano kolumienkami z kapitelami.
Wnętrze kościoła wtórnie podzielone było na przykrytą sklepieniem kolebkowym część zachodnią o długości nieco ponad 10 metrów i niepodsklepioną partię środkową oraz wschodnią. Część budynku przykryta sklepieniem była prawdopodobnie wykorzystywana jako mieszkanie, natomiast pozostała pełniła funkcje sakralne. W przyziemiu części zachodniej znajdować się mogło pomieszczenie dzienne, natomiast na pietrze, powyżej sklepienia, sala dormitorium. We wschodniej części ściany południowej umieszczono dwudzielne sedilia i piscinę.
Około 140 metrów na północny – wschód od kościoła wzniesiony został prostokątny budynek o wymiarach 19,2 x 5,5 metra, ze ścianami grubości nieco powyżej 1 metra. Od południa dostawiony był korytarz, powstały w tym samym czasie, gdyż przewiązany ze ścianami głównej części budynku. Na zachodzie został on zlicowany z fasadą domu, ale nie sięgał jego ściany wschodniej (miał 17 metrów długości i 2,4 metra szerokości, był też niższy o około 1,2 metra od głównej części budynku). Podobnie jak kościół, budynek północy ze względu na nachylenie wzgórza wzmocniony został od wschodu nachyloną częścią cokołową (ang. batter). Miała dwa wejścia: jedno w ścianie północnej, drugie w ścianie południowej, połączone z korytarzem dostępnym od wschodu. Oświetlenie zapewniały co najmniej cztery niewielkie okna: dwa w ścianie północnej i po jednym w każdej ze ścian szczytowych. Dodatkowe okna mogły oświetlać korytarz od południa.
Wnętrze budynku w przyziemiu zostało podzielone na trzy części dwoma ścianami poprzecznymi, wstawionymi nie w chwili budowy ścian obwodowych, lecz na późniejszym etapie. Pomieszczenie zachodnie miało 6,1 metra długości, jedno okno i było przykryte sklepieniem kolebkowym. Część między dwiema ścianami poprzecznymi była ciągiem komunikacyjnym o zaledwie 0,6 metra szerokości, w którym kamienne schody prowadziły na piętro. Pomieszczenie wschodnie miało 11,4 metra długości, dwa wejścia i dwa okna od północy i wschodu. Wszystkie trzy części komunikowały się ze sobą przejściami o ostrołucznych nadprożach, utworzonymi w południowych częściach ścian poprzecznych. Mogły one służyć żeńskiej części konwentu (kościół po stronie zachodniej, pomieszczenia mieszkalne na zachodzie i piętrze), albo pełnić funkcję szpitala, czy też przytułku.
Stan obecny
Obecnie na terenie Fenagh znajdują się dwa średniowieczne, niezadaszone budynki oraz ślady wielu domów, a także kamiennego wału. Jeden z budynków znajduje się około 300 metrów na południe od wioski i około 140 metrów na południowy – zachód od drugiego. Budynek południowy to kościół, którego zachodni kraniec służył mnichom jako rezydencja. Zachował on mury prawie w pełnej wysokości, za wyjątkiem uszkodzonego południowego aneksu. Obecnie są one podparte współczesnymi przyporami. Najważniejszym detalem zabytku jest XIV-wieczne okno z pięknym gotyckim maswerkiem, ale zachowały się także mniejsze okna w ścianach bocznych, okno zachodnie, czy portal zachodni. Budynek północno – wschodni utracił część ściany południowej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Hynes J., St. Caillin, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Seventh Series, Vol. 1, No. 1/1931.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.