Historia
Strategiczne usytuowanie Enniskillen przy ważnej rzece Erne oraz przy jednej z najdogodniejszych przepraw na szlaku z Connacht do Ulsteru, po raz pierwszy wykorzystane zostało na początku XV wieku przez irlandzki klan Maguire. Zamek na rzecznej wyspie zbudował wówczas Hugh Maguire Gościnny (ang. Hugh the Hospitable), który choć nie był wodzem klanu, to jednak odgrywał dominującą rolę na kontrolowanym przez niego terenie Fermanagh (gael. Fir Manach). Po raz pierwszy zamek w Enniskillen odnotowany został w przekazach pisemnych w 1439 roku, gdy więziony był w nim jeden z wodzów klanu Maguire.
Polityczne znaczenie Enniskillen wzrosło po sukcesji młodszej gałęzi rodu w 1484 roku. O dominację nad klanem Maguire walczyły wówczas silniejsze rody O’Neillów i O’Donnellów, zaś zamek w Enniskillen, strategicznie położony w najwęższym miejscu rzeki Erne, stanowił centrum ich rywalizacji. Roczniki Ulsteru odnotowały dwa oblężenia w 1508 roku. Pierwsze przeprowadzone zostało przez Hugh O’Donnella, który z flotą na Erne zdobył zamek z rąk Rory Maguire’a, aby przekazać go swojemu krewnemu Philipowi Maguire’owi. O’Neill jednak zaatakowali zamek jeszcze w tym samym roku i doszczętnie spalili po zdobyciu. Prawdopodobnie został odbudowany dość szybko, a Cuconnacht Maguire mieszkał w nim od 1527 do 1538 roku, kiedy to O’Neill, w towarzystwie Anglików, najwyraźniej wyposażonych w artylerię, oblegał zamek i zniszczył go.
Odbudowany ponownie zamek użytkowany był do 1594 roku. Wtedy to oblężenie przeprowadził angielski kapitan John Dowdall, który ukrywając swoich ludzi pod skórami w łodzi, zbliżył się do Enniskillen od zachodu i przystąpił do podkopywania murów. Natępnie Dowdall zagroził Maguire’owi zniszczeniem zamku wraz z jego garnizonem liczącym 36 ludzi, jeśli się nie podda. Co ciekawe, angielska artyleria była niewystarczająca do zdobycia zamku i napastnicy musieli szukać podstępu. Conor O’Cassidy, członek rodziny dziedzicznych lekarzy Maguire’ów, został zatrzymany przez Dowdala po dostarczeniu wiadomości od oblężonych. Następnie poprowadził angielskich żołnierzy do miejsca, gdzie mogli łatwiej podważyć mur i w efekcie zająć zamek. Dowdall naprawił uszkodzenia i po dziesięciu dniach pozostawił zamek pod opieką Jamesa Eckarsalla i 30 ludzi, z zapasami żywności na trzy miesiące. Maguire oblegał swoją dawną siedzibę w maju następnego roku i pokonał sir Henry’ego Duke’a w bitwie pod Ford of the Biscuits w sierpniu. Próbę zniesienia oblężenia przez tego ostatniego powtórzył z powodzeniem we wrześniu sir William Russell. Maguire jednak zdobył zamek w maju następnego roku, utrzymując go aż do śmierci w 1600 roku.
Średniowieczny zamek zburzony został w 1602 roku przez Cuconnachta Maguire’a, próbującego uniemożliwić nadciągającym armiom angielskim utworzenie w regionie bazy. Zniszczenia spotęgowali później Niall Garbh O’Donnell i oddział Anglików, którzy plądrowali na łodziach Lower Lough Erne. Klęska wojsk irlandzkich i hiszpańskich pod Kinsale oraz późniejsze odejście gaelickich wodzów w latach 1606 i 1607, ułatwiły bardziej systematyczną próbę angielskiego podporządkowania Ulsteru. Plan plantacji lojalistycznymi osadnikami zakładał urbanizację i zarządzanie każdego hrabstwa z ośrodka administracyjnego (ang. county borough). Jednym z nich stało się dogodnie ulokowane Enniskillen, w 1607 roku przekazane kapitanowi Williamowi Cole. Nowy właściciel przeprowadził odbudowę zamku, wzmocnił go bramą Wodną z charakterystycznymi bliźnimi bartyzanami i utworzył dodatkowe fortyfikacje w Portora oraz Cornagrade. Tak chronione Enniskillen zdołało się obronić przed irlandzkimi powstańcami w 1641 roku.
W 1710 roku rodzina Cole przeniosła się z Enniskillen do rezydencji Florence, co dość szybko doprowadziło do podupadnięcia zamku. Opuszczona budowla popadła w ruinę do tego stopnia, że wzmianka z 1762 roku nie wspominała o istnieniu żadnego zamku w mieście. Dopiero groźba francuskiej inwazji dała Enniskillen nowe życie. W 1790 roku w narożniku wyspy zbudowano koszary, a w 1796 roku przyznano dużą dotację na remont zamku i przekształcenie go w stałą siedzibę garnizonu. Pozostał on własnością wojska do 1950 roku, kiedy to przeszedł pod administrację rządu, a następnie został ostatecznie otwarty dla turystów w 1964 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został na wyspie, utworzonej przez naturę na rzece Erne, charakteryzującej się krętą linią brzegową pomiędzy wyjątkowo licznymi drumlinami, czyli polodowcowymi podłużnymi, niezbyt wysokimi pagórkami. Wyspa znajdowała się na odcinku rzeki pomiędzy Górnym i Dolnym jeziorem Lough Erne, stanowiąc jedyny stale dostępny i bezpieczny punkt przeprawy. Zamek prawdopodobnie znajdował się w południowo – zachodnim narożniku wyspy, dlatego nurt rzeki zabezpieczał go z dwóch stron. Od północy i wschodu przekopano natomiast płączoną z rzeką fosę, która miała mieć około 11 metrów szerokości. Przypuszczalnie częściowo powstała ona w linii jednego z wielu strumieni, które przed budową zamku spływały do rzeki.
W XV i XVI wieku główną budowlą mieszkalno – obronną zamku była prostokątna w planie wieża, dłuższą osią usytuowana mniej więcej na osi północ – południe. Długośc budynku wynosiła około 17 metrów, szerokość 11,6 metrów, natomiast wysokość sięgać mogła nieco ponad 17 metrów. Podstawa wieży wzmocniona była wydatnym pochyłym cokołem, wzmacniającym statykę całej budowli. W koronie mury wieńczyło przedpiersie, prawdopodobnie odsadzone od lica ścian wspornikami i wyposażone w krenelaż. Zarówno w przedpiersiu, jak i w ścianach wieży, znajdowały się liczne szczelinowe otwory strzeleckie, przy czym te pierwsze dostępne były z niezadaszonego chodnika straży, otaczającego kryte dwuspadowym dachem poddasze. Wejście znajdowało się od strony dziedzińca na zachodzie. Umieszczone było w przyziemiu, w przerwie przeprutej w cokole. Wnętrze przypuszczalnie dzieło się na cztery główne kondygnacje, przyziemie oraz trzy piętra.
Wieża mieszkalna otoczona była kamiennym murem obronnym, poprowadzonym wzdłuż brzegów wyspy na planie zbliżonym do owalu. Według przekazów pisemnych mur miał 4,3 metra wysokości i znajdował się w odległości 13,7 metrów od wieży, choć odległość ta zapewne dotyczyła jedynie strony zachodniej, gdzie funkcjonował dziedziniec, oraz ewentualnie strony północnej, bowiem według źródeł ikonograficznych na południu mur od wieży oddzielała jedynie wąska przestrzeń, a na wschodzie mur wręcz stykał się z więżą, tworzącą na tym odcinku część obwodu obronnego. Z pewnością mur zwieńczony był krenelażem i chodnikiem straży. Główna brama, w postaci portalu przeprutego w murze obronnym, znajdowała się po stronie północnej, gdzie flankowały ją dwa otwory strzeleckie i poprzedzał drewniany most. Ponadto po stronie zachodniej znajdowała się furta, skierowana wprost na wody rzeki, służąca do łatwiejszego rozładowywania łodzi.
W linii północnego odcinka muru obronnego znajdować się miała czworoboczna wieża, czy też baszta, o dużo mniejszych gabarytach od wieży mieszkalnej, ale podobnie wyposażona w blankowane przedpiersie i dach. Jeśli stała ona w linii muru obronnego, to nie była w najmniejszym stopniu wysunięta przed jego elewację, lecz w całości usytuowana na terenie dziedzińca. Jej rolą z pewnością było wzmocnienie ochrony głównej bramy. Podobną funkcję musiały mieć dwie konstrukcje umieszczone w koronie muru na zachód od mniejszej wieży, na grafice z końca XVI wieku przypominające zaoblone i zadaszone bartyzany. Pozostałą zabudowę dziedzińca stanowiły niskie, zapewne drewniane lub szachulcowe budynki gospodarcze.
Stan obecny
Średniowieczny zamek zachował się do czasów współczesnych w stanie szczątkowym, mianowicie w postaci podstawy dawnego donżonu, którego pochyły cokół jest dziś widoczny w przyziemiu nowożytnego budynku z początku XVII wieku. Na południe od budynku stoi brama Wodna, najbardziej charakterystyczny element zamku, która choć na pierwszy rzut oka wydawać się może średniowiecznym elementem fortyfikacji, to jednak także pochodzi z czasów XVII-wiecznej przebudowy, podobnie jak odcinek sąsiedniego muru obronnego. Po wewnętrznej stronie tego ostatniego przystawionych jest dziś kilka budynków koszarowych z XVIII stulecia, wykorzystywanych jako biura muzeum oraz przestrzeń wystawowa. Północną część kompleksu zajmują bloki koszarowe z XIX stulecia, prawdopodobnie zbudowane wzdłuż linii pierwotnej fosy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Halpin E., Myles F., O’Rourke D., Excavations at Enniskillen Castle, Co. Fermanagh, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 57/1994.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.