Historia
Pierwszy zamek w Enniscorthy, zapewne w typie motte o drewnianej konstrukcji, zbudowany mógł zostać około 1190 roku, po tym gdy anglo-normański rycerz Philip de Prendergast poślubił Maude de Quency. W tym czasie Enniscorthy było niewiele więcej niż wsią, chociaż św. Senan założył klasztor na wschodnim brzegu rzeki Slaney w 510 roku. Ziemie Duffry, obejmujące Enniscorthy, po anglo-normańskiej inwazji na irlandię nadane zostały przez Richarda de Clare, drugiego earla Pembroke, zaufanemu rycerzowi Robertowi de Quency. De Quency zginął jednak wkrótce potem w bitwie, pozostawiając córkę, wspomnianą Maud. Zamek stanowił mieszkalno – obronną siedzibę jej męża, Philipa Prendergasta, a zarazem kontrolował przeprawę przez rzekę. Znajdował się na pograniczu anglo-normańskiej kolonii na południu hrabstwa Wexford i rdzennych ziem irlandzkich na północy i zachodzie. W rezultacie stanął w miejscu długotrwałych walk między obiema nacjami.
Budowa murowanego zamku w Enniscorthy, prawdopodobnie wzorowanego na zamku w Ferns, nastąpić mogła w drugiej ćwierci XIII wieku, z fundacji syna Philipa, Geralda Prendergasta. Zmarł on w 1251 roku, pozostawiając dwie córki, Mary i Matildę. Mary wyszła za mąż za Johna de Cogana, który na jej rzecz nabył ziemie Belvoir i Douglas w hrabstwie Cork, natomiast Matilda poślubiła Maurice’a Rochforda, za jej sprawą lorda Enniscorthy. Maurice Rochford został zatwierdzony w majątku Enniscorthy w 1252 roku, jako opiekun wiana córki Geralda Prendergasta, poślubionej przez niego na początku 1253 roku. Potomkowie Geralda dzierżyli zamek do lat 70-tych XIV wieku, kiedy to wykorzysując słabość angielskich rządów, przejęł go gaelicki klan MacMurrough Kavanagh.
Około 1370 roku zamek formalnie przeszedł na własność angielskiego władcy, ze względu na śmierć sir Johna Rocheforta i młody wiek jego następcy. Król Edward III nadał go Matthew Fitzhenry’emu, który otrzymał od następnego władcy, Ryszarda II, 100 szylingów na obronę i za rolę, jaką zamek odgrywał w „zapobieganiu niebezpieczeństwom i krzywdom wasali i okolicznych terenów”. Stało się tak z powodu ataku na zamek dokonanego przez rdzennych Irlandczyków, w wyniku którego na początku 1380 roku zginęło siedmiu ludzi Fitzhenry’ego. Nadal zarządzał on zamkiem w latach 1388-1391, otrzymując pieniężne dotacje ze skarbu królewskiego. W drugiej połowie XV wieku Enniscorthy zyskało na znaczeniu, za sprawą założenia w 1460 roku przez Domhnalla Riabhacha Kavanagha klasztoru na ziemiach w pobliżu zamku. Najstarszy syn Domhnalla, Art MacMurrough Kavanagh, zdołał zająć zamek w 1490 roku. Wiadomo, że sprawował nad regionem władzę w latach 1511-1518 i przez część tego czasu zapewne mieszkał w Enniscorthy. Do utraty zamku przez Irlandczyków doprowadził w 1536 roku lord Leonard Grey.
W pierwszej połowie XVI wieku zamek podupadł, ze względu na powtarzające się niszczycielskie napaści rabunkowe Irlandczyków. Dopiero porozumienie angielskiej administracji z rodem Kavanaghów w 1543 roku zapewniło w regionie pewne bezpieczeństwo. Następnie tereny północnego Wexford i Wicklow zostały podzielone na trzy strefy administracyjne, a angielscy kapitanowie zostali mianowani ich seneszalami. Seneszalem Kavanaghów został kapitan Nicholas Heron, który w 1555 roku otrzymał klasztor i dwór Enniscorthy. Nadania to służyć miało zwiększeniu dochodów i zachęceniu do rozszerzenia jurysdykcji Korony. Dzięki temu do lat 60-tych XVI wieku Heron zdołał podporządkować sobie Kavanaghów i przy wsparciu żołnierzy wymusić przestrzeganie prawa. Jego następcą został Thomas Masterson, który nadal wywierał presję na Kavanaghów. Wtargnięcie angielskich żołnierzy spotkało się z oburzeniem Kavanaghów, którzy sprzeciwiali się kolejnym próbom podporządkowania angielskiej jurysdykcji. Ostatecznie doprowadziło to w 1569 roku do wybuchu buntu, wspieranego przez Butlerów z Kilkenny. Sir Edmund Butler zdobył zamek w w dzień targowy, biorąc do niewoli wielu jeńców i rozgrabiając zamkowe pomieszczenia. Powstanie Butlerów było jednak krótkotrwałe, gdyż sir Edmund jeszcze w tym samym roku poddał się swojemu bratu, earlowi Ormond. Kavanaghowie występowali przeciwko angielskiej władzy do 1571 roku, po czym okolica weszła w krótki okres niepewnego pokoju.
W 1586 roku Enniscorthy znalazło się w posiadanie sir Henrego Wallopa, wysokiego elżbietańskiego urzędnika. Zamek znajdować się miał wówczas w ruinie i wymagał znacznych nakładów pracy, ale dzięki wysokim dochodom z handlu drewnem, Wallopa był w stanie przeprowadzić gruntowną przebudowę swej nowej siedziby. Dokonał tego pomimo trwającej w regionie presji ze strony rodzimych Kavanaghów, stanowiących zagrożenie aż do kapitulacji na początku 1602 roku. Zamek, oprócz funkcji mieszkalnej syna Henrego Wallopa, stanowił wówczas miejsce garnizonowania oddziałów wojskowych, mających bronić angielskich osadników, znanych jako plantatorzy. Redukcja wojska w Enniscorthy nastąpiła dopiero po zakończeniu wojny dziewięcioletniej i złamaniu oporu gaelickich Irlandczyków w Ulsterze.
W 1643 roku, dwa lata po rozpoczęciu powstania katolickich Irlandczyków, zamek w Enniscorthy został zajęty przez buntowników pod wodzą Pierce’a Butlera z Clough. Pod pretekstem pokojowej wizyty, Butler wraz z mniej niż tuzinem ludzi zaskoczył dowódcę garnizonu, zranił mężczyznę przy wejściu i wyrzucił pozostałych. Następnie kazał zedrzeć i zabrać ołów pokrywający dach zamku. W 1649 roku, prawdopodobnie naprawiony już zamek, zajęty został przez interweniujące w Irlandii angielskie oddziały Olivera Cromwella, przy czym irlandzki dowódca Robert Bagott poddać się miał bez walki, po obietnicy spokojnego wycofania. Nowy angielski dowódca Thomas Todd utrzymał zamek jedynie przez trzy miesiące, przypłacając służbę życiem. Tym razem Irlandczycy dzierżyli Enniscorthy do 1650 roku, kiedy to wojska parlamentarne pod dowództwem pułkownika George’a Cooke’a odbiły zamek i umieściły w nim silny garnizon angielsich żołnierzy.
W drugiej połowie XVII wieku i w początkach XVIII stulecia zamek wykorzystywany był do celów mieszkalnych i gospodarczych przez urzędników rodu Wallop. Stan budynku stopniowo się pogarszał, aż w 1745 roku John Wallop, od niedawna earl Portsmouth, sfinansował prace remontowe. Następnie zamek został oddany w dzierżawę. Do 1786 roku ponownie podupadł, pozostając bez napraw do czasu buntu z 1798 roku. Wtedy to Enniscorthy zdobyte zostało przez rebeliantów w wyniku krwawej bitwy. Zginęło około czterdziestu członków garnizonu miasta wraz z kilkuset rebeliantami, a kryte strzechą ulice po obu stronach Slaney stanęły w płomieniach. Mordy po zdobyciu miasta na angielskich lojalistach trwać miały przez dwa dni. Zrujnowany zamek odrestaurowano w latach 1806-1812, ponownie jako rezydencję dla urzędników earlów Portsmouth z rodu Wallop. W 1869 roku architekt George Ashlin opracował plany renowacji budynku, ale projekt został porzucony. Remont przeprowadziła dopiero rodzina Roche of Woodville, posiadająca zamku od początku XX wieku do 1951 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został na zachodnim brzegu rzeki Slaney, na skalnej wychodni górującej nad jej zakolem. Kamienne skarpy najwyższe i najbardziej strome były od strony wschodniej, skierowanej ku osadzie i przeprawie na rzece, natomiast najniższe na odcinku zachodnim, gdzie teren wznosił się stopniowo ku krawędziom doliny. Tam też w kamiennym podłożu wyciosano rów suchej fosy, prawdopodobnie otaczający zamek na planie półkola. Jego najstarsze obwarowania musiały mieć kształt dostosowany do formy skalnego wywyższenia, w rzucie zbliżony do koła lub owalu. Prawdopodobnie na przełomie XII i XIII wieku były konstrukcji dewnianej, być może z drewnianą lub szachulcową wieżą mieszkalną Prendergastów pośrodku dziedzińca.
W pierwszej połowie XIII wieku drewniane obwarowania zapewne zastąpiono kamiennym murem obronnym, w obręb którego brama prowadzić musiała od bardziej przystępnej strony zachodniej. Pośrodku nich, w najwyższym punkcie terenu, wzniesiony został donżon, czy też wieża mieszkalna, usytuowana dłuższą osią mniej więcej na linii północ – południe. Jeśli w jej pobliżu znajdowały się inne murowane zabudowania pomocnicze, to nie mogły one być zbyt okazałe, ze względu na małą ilość miejsca na skalistym wywyższeniu terenu. Gospodarcze podzamcze mogło się znajdować przed czołem zamku na zachodzie, ale niewykluczone, że kolejne budynki w miarę czasu powstawały też na opadającym terenie po obu bokach rdzeania zamku i zwłaszcza przy nabrzeżu rzecznym.
Wieża mieszkalna zamku wzniesiona został na planie prostokąta o długości około 14,4 metrów i szerokości 11,6 metrów, do którego czterech narożników przystawiono koliste wieże. Narożne wieże miały różne rozmiary, ale wszystkie były wyższe o jedną kondygnację od środkowej części budynku i znacznie wysunięte przed proste elewacje jego rdzenia. Północno – zachodnia miała średnicę zaledwie około 4 metrów, natomiast południowe około 5 metrów. Masywniejsza forma cylindrycznych wież południowych, wynikać musiała z umieszczonego pomiędzy nimi portalu wejściowego do budynku. Zarówno wieże narożne, jak i środkowa część wieży mieszkalnej, musiały być zwieńczone w koronie murów chodnikiem straży, ukrytym za blankowanym przedpiersiem.
Stan obecny
Obecna bryła zamku uznawana jest w dużej części za wczesnonowożytną, ale wzniesioną na planie zamku XIII-wiecznego, przy czym zasięg odbudowy z końca XVI stulecia pozostaje obiektem prowadzonych od długiego czasu sporów. Z pewnością późnym dodatkiem jest cały północy aneks z dwoma dodatkowymi narożnymi wieżyczkami, przekształceniu uległ narożnik północno – wschodni, w którym czwartą kolistą wieżę zastąpiła bartyzana, a także ściana poprzeczna, dzieląca na dwie części wnętrze środkowego bloku budynku. Co więcej niewiele elementów wewnętrznych jest oryginalnych, poza dużym XVI-wiecznym kominkiem na parterze. Również otwory okienne i strzeleckie w narożnych wieżach pochodzą z XVI wieku, podczas gdy rdzeń budynku przepruty jest w wiekszości późnymi dużymi oknami z XVIII i XIX wieku. Cennym detalem jest graffiti, ukazujace halabardnika w jednym z dolnych pomieszczeń budynku, przypuszczalnie namalowane przez jednego z więźniów przebywających na zamku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Colfer B., Wexford castles. Landscape, context and settlement, Cork 2013.
Costello K., A View from the Keep: A History of Enniscorthy Castle, „The Past: The Organ of the Uí Cinsealaigh Historical Society”, No. 36/2022.
Grattan Flood W.H., Enniscorthy Castle, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 35, No. 2/1905.
Grattan Flood W.H., Enniscorthy in the Thirteenth Century: Who Built the Castle?, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland, Fifth Series, Vol. 34, No. 4/1904.
Hore P.H., Enniscorthy Castle (Notes on the Ancient and Present Buildings), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 35, No. 1/1905.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.