Historia
Klasztor franciszkański w Ennis ufundowany został około 1240 roku przez Donnchada Cairbreacha O’Briena, króla Thomond, na krótko przed jego śmiercią w 1242 roku. Na budowę przeznaczono trzyletnie podatki z całego królestwa, ale prace nie były zaawansowane w chwili śmierci Donnchada i musiały być kończone za jego następcy, Conora na Siudaine. Co więcej w drugiej połowie XIII wiek klasztor mógł zostać uszkodzony w trakcie walk prowadzonych przez władców Thomond, zakończonych w 1285 roku wypędzeniem z regionu Anglo-Normanów. Z tego powodu na przełomie XIII i XIV wieku Turlough O’Brien sfinansował naprawy i rozbudowę klasztoru. Między innymi wstawiono wówczas okazałe okno we wschodnią ścianę prezbiterium, a elewacje pobielono.
Dzięki królewskiej fundacji i bogatym patronom, konwent franciszkanów z Ennis szybko zyskał znaczenie, miał w XIV wieku dużą liczbę zakonników i szkołę o wysokim poziomie nauczania. W 1306 roku w kościele klasztornym pochowany został Turlough O’Brien oraz jego krewny Cumheadha MacConmara. W prezbiterium kościoła pochowano także Murchadha, ostatniego króla Thomond i przodka baronów Inchiquin. W pierwszych latach XIV wieku Maccon MacNamara ufundował sklepienie zakrystii i refektarza. W XV i na początku XVI wieku zbudowane zostało południowe ramię transeptu i przebudowana część pomieszczeń klauzury.
W połowie XVI wieku zreformowany konwent dzięki protekcji Murrogha O’Briena, pierwszego earla Thomond, przetrwał falę klasztornych kasat w trakcie reformacji. Co więcej dysponował ostatnim katolickim kolegium w regionie, a w jego kapitularzu odbywały się sesje sądowe (ang. assizes). W 1606 roku klasztor był sceną formalnej abolicji starego irlandzkiego prawa i urzędu brehonów. W 1615 roku kościół klasztorny zaczął pełnić funkcję parafialną, podczas gdy ostatni franciszkański zakonnik zmarł dwa lata później. Co prawda w 1628 roku mała grupa franciszkanów powróciła do Ennis, lecz została eksmitowana przez wojska Olivera Cromwella w latach 60-tych XVII wieku. Jeszcze w 1681 roku południowe ramię kościoła klasztornego było zadaszone. Do całkowitego porzucenia zabudowań doszło pod koniec XVII wieku.
W 1817 roku kościół został poważnie uszkodzony przez piorun. W kolejnych latach dla potrzeb Kościoła Irlandii wyremontowano i częściowo przekształcono nawę, w której zniszczeniu uległa część gotyckich okien. Ponadto odrestaurowano wieżę w stylistyce neogotyckiej. Po wybudowaniu i konsekracji w mieście nowego kościoła, dach i wyposażenie nawy po 1871 roku szybko popadły w ruinę. Gdy w 1893 roku budynek został przekazany Zarządowi Robót Publicznych jako narodowy zabytek, przeprowadzono prace remontowe, stabilizujące i częściowo rekonstrukcyjne zachowanych zabudowań klasztoru.
Architektura
Klasztor założony został na wschodnim brzegu rzeki Fergus. Składał się z kościoła i zabudowań klauzury po jego północnej stronie, które wraz z krużgankami otaczały nieduży czworoboczny wirydarz. Klauzurę tradycyjnie tworzyły trzy skrzydła, z których najstarszym i najważniejszym było wschodnie, sytuowane prostopadle do prezbiterium kościoła. Po stronie wschodniej sąsiadowało ono z dwukondygnacyjną zakrystią, przylegającą na całej długości do północnej elewacji prezbiterium i z nim zlicowaną. Dodatkowo przy północno – wschodnim narożniku zakrystii w XV wieku dobudowano nieduży w planie, ale dwukondygnacyjny aneks.
Kościół klasztorny początkowo był stosunkowo prostą budowlą na planie wydłużonego prostokąta, bez wyodrębnione architektonicznie prezbiterium. W XV wieku nawa mogła zostać wydłużona ku zachodowi, a w miejscu jej połączenia z prezbiterium zbudowano typową dla irlandzkich mendykantów czworoboczną wieżę o tej samej szerokości podstawy co korpus, ponad dachami korpusu zwężającą się do kwadratowego rzutu o bokach długości 4,9 metra. Ponadto po południowej stronie nawy wzniesiono późnogotyckie ramię transeptu z niewielką czworoboczną kaplicą wysuniętą z południowej części ściany wschodniej i dwoma płytkimi kaplicami po jej północnej stronie (być ostateczną formę uzyskał on pod koniec XV wieku, po rozbudowie mniejszego transeptu z około 1400 roku). Od czasu przebudowy nawę o wymiarach 21,3 x 2,3 metra, prezbiterium wielkości 16,8 x 2,3 metra i transept przykrywały osobne dachy dwuspadowe, wokół których funkcjonowała otwarta galeria, ukryta za blankowanym przedpiersiem. Zwartą bryłę kościoła podpierała tylko pojedyncza niska przypora w południowo – zachodnim narożniku transeptu i prawdopodobnie pierwotna południowo – wschodnia przypora prezbiterium.
Oświetlenie kościoła u schyłku średniowiecza zapewniała gama różnorodnych otworów okiennych z różnych okresów. Najstarsze były wąskie, lancetowate okna wczesnogotyckie, w nawie i w południowej ścianie prezbiterium rozstawione parami, z jedną triadą w prezbiterium o środkowy otworze wyższym od dwóch bocznych. Ołtarz główny od wschodu oświetlało okazałe okno wstawione na przełomie XIII i XIV wieku, zajmujące prawie całą powierzchnię ściany. Składało się ono z trzech piramidalnie rozstawionych wąskich i bardzo wysokich lancetów, sięgających ponad 9 metrów wysokości, po bokach których w nieco większej odległości umieszczono dwa kolejne podobne otwory. Grupa środkowych lancetów i każdy z bocznych otworów ujęte zostały ślepymi arkadami, opartymi na dwóch wałkach z pierścieniami, kielichowatymi kapitelami i bazami. Nawę oświetlały także wstawione w XV lub XVI wieku duże, szerokie okna z ostrołucznymi zamknięciami, jak trójdzielne okno zachodnie. Jeszcze okazalsze okna z trójdzielnymi maswerkami osadzono w południowej ścianie transeptu i we wschodnich ścianach transeptu oraz sąsiedniej kaplicy.
Wejście do kościoła wiodło z zewnątrz poprzez osadzony na osi nawy portal zachodni. U schyłku średniowiecza został on wymieniony na późnogotycki, ze spłaszczonym ostrołukiem archiwolty w stylu Tudorów i profilowanym prostokątnym obramieniem, w narożniki którego wstawiono rzeźbione niesymetryczne trójlistne kwiaty. Od strony klauzury franciszkanie wchodzili do kościoła prostym portalem północno – zachodnim (w przyziemiu skrzydła zachodniego) i przejściem w przyziemiu wieży. Celem skrócenia drogi na nocne i poranne nabożeństwa, funkcjonowało bezpośrednie połączenie dormitorium z kościołem, wykorzystujące fazowany ostrołuczny portal i tak zwane nocne schody. Od południa do kościoła prowadził bardzo wąski portal w przyziemiu wieży, fazowany i zamknięty ostrołukiem. Półkolistym portalem połączono prezbiterium kościoła z zakrystią.
Wnętrze kościoła w XV wieku rozdzielone zostało bardzo wysokimi, sięgającymi 4,8 metra, półkoliście zamkniętymi arkadami w przyziemiu podsklepionej wieży. Zarówno od strony prezbiterium, jak i od strony nawy, ich podłucza opięto żebrami zawieszonymi na ostrosłupowych wspornikach. Takie same żebra umieszczono w dwóch ostrołucznych arkadach, które połączyły transept z nawą kościoła. Arkady te oparto na czworobocznym filarze ze sfazowanymi narożnikami. Przyziemie wieży zwrócone było również niższymi, 2,4 metrowymi arkadami na północ i południe, przy czym w południową nietypowo wstawiono wypełniający archiwoltę bogato profilowany maswerk krzywolinijny. Obie boczne arkady wyposażono w gurty oparte na wspornikach o kształcie głów baranów (północna) oraz głów biskupa i króla (południowa). We wnętrzu nawy w ściany wzdłużne wstawiono wnęki nagrobkowe, zamykane półkoliście, z archiwoltami przechodzącymi w ośle grzbiety flankowane przez płaskorzeźbione sterczyny. Jeszcze okazalszy był królewski grobowiec O’Brienów utworzony około 1470 roku, złożony z trzech podsklepionych przęseł, zwróconych w trzy strony świata ostrołucznymi arkadami z płaskorzeźbionymi łukami typu ośli grzbiet, flankowanymi smukłymi fialami z żabkami. Tumba grobowca udekorowana była pięcioma panelami ukazującymi sceny Pasji. W południowej ścianie prezbiterium znalazła się dwudzielna wnęka pisciny z profilowanymi trójlistnymi zamknięciami, rozdzielonymi kolistym w przekroju filarkiem. Dwudzielna piscina umieszczona została także w kaplicy transeptalnej.
Otaczające wirydarz krużganki, od XV wieku zwrócone były w stronę dziedzińca ostrołucznymi arkadami z fazowanymi archiwoltami, opartymi na parach filarków z kamiennym wypełnieniem pomiędzy nimi. Filarki miały formy wieloboczne, koliste i ze skręconymi spiralnie trzonami. Od strony zewnętrznej co druga arkada podparta była smukłą przyporą, wyprowadzoną z kapitela filara. Wnętrze krużganków nie było podsklepione. Przykrywał je jednospadowy dach, chroniący przed niepogodą mnichów poruszających się pomiędzy pomieszczeniami klauzury i kościołem. W skrzydle północnym mieścił się refektarz i kuchnia, w skrzydle zachodnim prawdopodobnie pomieszczenia gospodarcze, takie jak spiżarnie i magazyny, natomiast w skrzydle wschodnim na piętrze dormitorium i kapitularz. Ten ostatni w XV wieku mógł zostać przeniesiony na miejsce przebudowanego budynku zakrystii, w którego przyziemiu założono sklepienie kolebkowe z gurtami i serię głębokich półkolistych wnęk w ścianach wzdłużnych. W narożnym aneksie sąsiadujacym z zakrystią umieszczony był karcer, czy też cela, połączona wąskim korytarzem i doświetlana pojedynczą szczeliną. Przebywanie w niej ułatwiał mały kominek, dostępna korytarzem latryna oraz wnęka ścienna do odkładania przedmiotów.
Stan obecny
Klasztor w Ennis należy do grupy najlepiej zachowanych średniowiecznych zabudowań franciszkańskich na terenie Irlandii, pomimo że pozostaje w stanie częściowej ruiny. W XX wieku zadaszono nawę, przeznaczoną na ekspozycje muzealne i celem lepszej ochrony znajdujących się w niej późnogotyckich nagrobków. Prezbiterium poddawane jest jeszcze pracom renowacyjnym, ale od strony zewnętrznej widoczna jest okazała grupa okien z przełomu XIII i XIV wieku. Niezadaszony, z murami o pełnej wysokości i maswerkowymi oknami, pozostaje transept i sąsiednia kaplica. Górna część wieży jest efektem neogotyckiej przebudowy z XIX wieku. Spośród zabudowań klauzury nie zachowało się skrzydło zachodnie, na miejscu którego stoi obecnie nowożytny budynek. Gruntownie przekształcone jest także skrzydło północne, choć zachowało mur ściany południowej i wschodniej. W stanie trwałej ruiny pozostaje obniżone skrzydło wschodnie wraz z zakrystią i sąsiednim aneksem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
De Breffny B., Mott G., The churches and abbeys of Ireland, London 1976.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Mooney C., Franciscan Architecture in Pre-Reformation Ireland (Part I-IV), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 85-87, No. 1955-1957.
O’Brien C., Ennis Franciscan Priory, „The Architectural and Topographical Record”, Part 2, Vol. 1/1908.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.