Historia
Emain Macha, według tradycji stolica prehistorycznego królestwa Ulsteru (gael. Uladh), uzyskała nazwę od imienia celtyckiej bogini Macha, która była także elementem nazwy pobliskiego Armagh (gael. Ard Macha). Według Cyklu Ulsterskiego Emain Macha stanowiło siedzibę i święte miejsce króla Conchobara i jego wojowników, którzy wsławiali się w walkach u granic królestwa, a pomiędzy wojnami rezydowali w okazałych salach biesiadnych. Przypuszczalnie historie ukazane w opowieściach były odbiciem autentycznych wydarzeń z ostatnich dwóch wieków przed naszą erą, wspomnieniami wojen, które doprowadziły do upadku królestwa Ulsteru i opuszczenia jego stolicy. Alternatywnie stanowiły mit lub epos, istotny pod względem prehistorycznych wierzeń.
Emain Macha, początkowo jako niewielka osada rolnicza, zaczęła funkcjonować między późną a środkową epoką brązu, około XII wieku p.n.e., z większym natężeniem od IX wieku p.n.e. Około 500 roku p.n.e. na terenie Emain Macha przekopano dookolny rów, choć ta pierwotna budowla, złożona także z regularnie rozmieszczonych słupów, zapewne służyła celom ceremonialnym, a nie obronnym. Zabudowa Emain Macha była wymieniana i odnawiana kilkukrotnie aż do końca epoki brązu, dając przykład niezwykłej ciągłości osadniczej. W epoce żelaza na miejscu drewnianego kręgu wzniesiono serię dużych, okrągłych, drewnianych budowli, użytkowanych od około 250 roku p.n.e. do około 95 roku p.n.e. Ich rozmiar i konstrukcja, a także umiejscowienie na starszym stanowisku o znaczeniu ceremonialnym, wskazywałoby, że ówcześni mieszkańcy mieszkańcy Emain Macha mieli status królewski lub kapłański. Ponadto dysponowali rozległymi kontaktami handlowymi, sięgającymi nawet regionów północnej Afryki (sprowadzono stamtąd okaz małpy berberyjskiej).
Prawdopodobnie na początku I wieku p.n.e. wzniesione zostały okazałe obwałowania osady, wewnątrz których na kulminacji wzgórza zbudowano nową, ale zbliżoną do poprzednich kolistą konstrukcję o funkcji ceremonialnej, a także duży dom słupowy. Ten drugi w niedługi czas po budowie został celowo podpalony, zapewne w akcie nieznanego rytuału, i przekształcony w kamienno – ziemny kopiec. Z pewnością budowniczowie kopca pragnęli stworzyć trwały pomnik o symbolicznym lub kultowym przeznaczeniu. Być może drewniany budynek był świątynią, która gdy zaczęła wykazywać oznaki rozkładu, została upamiętniona poprzez przekształcenie w kurhan ze zwęglonymi szczątkami we wnętrzu. Nie wykluczone jednak, że wzniesienie drewnianego budynku, utworzenie kopca, spalenie i przykrycie pozostałości darnią, były od początku zaplanowane, jako skoordynowana seria czynności ceremonialnych.
Według przekazów pisemnych ostatnim władcom Emain Macha był Fergus Foga. Po jego śmierci mieszkańcy Ulsteru zostali zmuszeni do emigracji na wschód, na tereny późniejszego hrabstwa Down. Roczniki Czterech Mistrzów odnotowały upadek Emain na 331 rok, ale ze względu na ich bardzo późne skompilowanie, nie jest to data wiarygodna. Możliwe, że do porzucenia lub zniszczenia Emain Macha doszło w połowie V wieku, gdy pod wpływem bliskości dawnej stolicy królewskiej rozwijać się zaczęło Armagh. W 759 roku roczniki odnotowały bitwę pod Emain Macha, a ziemia miała być spustoszona aż do 821 roku. W 1005 roku w trakcie podróży do Armagh, na terenie opuszczonego Emain Macha obóz rozbić miał Brian Boru, król Munsteru i całej Irlandii. W średniowieczu ziemie Emain Macha były niezasiedloną własnością biskupią.
Architektura
Emain Macha usytuowane zostało na terenie pokrytym licznymi drumlinami, czyli niskimi wniesieniami glacjalnego pochodzenia. Osadę założono na jednym z nich, zaokrąglonym w planie, dość niskim wzgórzu, oferującym zaskakująco rozległe widoki na północ w kierunku Gór Sperrin, na wschód w kierunku wzgórz zajętych później przez katedrę Armagh, oraz na południową nizinę. Po północno – wschodniej stronie natura uformowała otoczone bagnami jezioro Loughnashade, na południu kolejne jezioro zbliżonej wielkości, natomiast na północnym – zachodzie w odległości kilkuset metrów w epoce brązu powstał mały sztuczny zbiornik wodny o średnicy 25 metrów i głębokości 2,5 metra, zwany Stajniami Królewskimi (ang. King’s Stables). Otoczony szerokim, nieregularnym wałem, staw mógł być wykorzystywany do celów ofiarnych i wotywnych (w grubej warstwie mułu na dnie znaleziono fragmenty form do odlewania brązowych mieczy, fragment ludzkiej czaszki i liczne poroża jelenia). Korzystać z niego mogli mieszkańcy Emain Macha oraz usytuowanej w pobliżu obronnej osady (ang. Haughey’s Fort) z potrójnym pierścieniem obwałowań, funkcjonującej obok Emain Macha w epoce brązu.
Około 500 roku p.n.e. na terenie płaskiego szczytu wzgórza Emain Macha, utworzony został okrągły w planie rów o 5 metrach szerokości, obejmujący obszar o 45 metrach wewnętrznej średnicy. Wewnątrz, w odległości około 4 metrów od rowu, wzniesiono koncentryczny krąg 28 solidnych drewnianych słupów, oddalonych od siebie o 4 metry. W epoce żelaza, na miejscu usuniętego drewnianego kręgu, wniesiono kilka postępujących po sobie dużych okrągłych budynków o średnicy wynoszącej średnio około 14 metrów. Wejścia do nich znajdowały się od wschodu, natomiast od północy przylegały większe, okrągłe zagrody o średnicy około 20 metrów, które prawdopodobnie były terenami roboczymi na wolnym powietrzu. W efekcie każde założenie w planie tworzyło kształt zbliżony do ósemki. Do północnych zagród można było się dostać rodzajem alejki, biegnącej w górę wzgórza od wschodu. Południowe, drewniane budowle z epoki żelaza prawdopodobnie były typowymi dla Celtów okrągłymi domami z centralnymi paleniskami, z których dym unosił się przez wysoką więźbę dachową i stożkowaty, kryty strzechą dach.
Na początku I wieku p.n.e. Emain Macha ogrodzono obwałowaniami na planie koła o średnicy 250 metrów, zakreślającego obszar około 15,5 akrów. Składały się one z ziemnego wału i rowu obejmujących szczyt wzgórza, ale na południu schodzących prawie do jego podstawy. Rów miał około 3 metry głębokości, natomiast ziemny nasyp około 15 metrów szerokości i co najmniej 4 metry wysokości. Nietypowo dla budowli obronnych rów znajdował się po wewnętrznej stronie nasypu, co musiało ograniczać jego funkcje obronne. Mniej więcej w środkowej części obwałowań, po zniwelowaniu terenu i usunięciu starych konstrukcji, na kulminacji wzgórza, przekopany został rów obejmujący obszar o średnicy około 40 metrów. Jego głębokość wynosiła 2 metry, szerokość 5,5 metra. Rów otoczony był zewnętrznym nasypem, z którym od północy stykał się kolisty w planie obszar, tworzący łącznie dużą strukturę na planie ósemki, zapewne o funkcji ceremonialnej.
W zachodniej części wzgórza, w obrębie głównych obwałowań, około 95 roku p.n.e. wzniesiono duży budynek drewnianej konstrukcji, utworzony na planie okręgu o średnicy 37,3 metrów, składający się z pięciu pierścieni dębowych słupów, łącznie w ilości około 280. Po stronie zachodniej w jego wnętrzu trzy równoległe rzędy słupów biegły od wejścia, tworząc niejako trzy nawy. Nawy te ciągnęły się ku wschodowi i wokół dużego słupa o średnicy 0,5 metra i wysokości mogącej sięgać aż 13 metrów, umieszczonego dokładnie pośrodku budynku. Słupy były kwadratowe w przekroju, obciosywane na krańcach i umieszczane w głęboko wykopanych gniazdach. Centralny słup został wzniesiony za pomocą 6-metrowej rampy, opadającej w dół do gniazda o głębokości aż około 2 metrów. Pomimo tak głębokiego osadzenia, centralny słup mógł górować nad całością konstrukcji budynku. Zewnętrzną część budynku tworzyły niższe, umieszczane parami słupy, pomiędzy którymi kładzione poziomo belki tworzyły ściany. Budynek choć mógł być zadaszony, zapewne nie był przeznaczony do zamieszkiwania (brak palenisk i innych śladów codziennego życia).
Jeszcze w czasie funkcjonowania kolistego budynku, jego wnętrze zostało wypełnione wapiennymi głazami, tworzącymi kopiec (ang. cairn) sięgający do 2,8 metra wysokości. Następnie drewniane części, które pozostały jeszcze odsłonięte, zostały intencjonalnie spalone (odnaleziono dowody, że wiązki gałązek specjalnie podkładano od zewnątrz, celem spotęgowania pożaru). Gdy tylko ogień wygasł, kamienny kopiec został przykryty starannie ułożonymi warstwami darni, ziemi i innych osadów, najwyraźniej zebranych z różnych obszarów. Ziemna część kopca sięgała około 2,5 metra ponad płaski wierzchołek kamiennego kurhanu (ang. cairn) i nie zawierała żadnych depozytów (np. ceramiki, kości, broni).
Stan obecny
Stanowisko Emain Macha, znane obecnie także jako Fort Navan, jest najbardziej znanym i najlepiej zachowanym z licznych prehistorycznych zabytków na terenie Irlandii Północnej, a także jednym z najbardziej unikalnych pod względem odkrytych budowli. Ponadto jego wagę podwyższa wysoki, znany z przekazów pisemnych status, porównywalny do innych irlandzkich siedzib królewskich, takich jak Tara, dawna stolica Meath, Dún Ailinne, główna siedziba władców Leinster, czy Cruachan, najważniejszy ośrodek Connacht. W Emain Macha nasyp z epoki żelaza najlepiej zachowany jest na południowym – zachodzie, ale został niemal całkowicie zniwelowany po stronie wschodniej. Tam też duża, kwadratowa belka dąbu, znaleziona na dnie rowu podczas wykopalisk w 1998 roku, została wydatowana dendrochronologicznie na około 100-90 rok p.n.e. Pośrodku obwałowań widoczny jest porośnięty trawą kopiec, pozostałość po intencjonalnie spalonym słupowym budynku, przekształconym w kamienny kurhan. Na południowym – zachodzie zajrzeć warto do centrum turystycznego Armagh Ancestry, w obrębie którego znajduje się między innymi rekonstrukcja celtyckiej zagrody z domostwem z epoki żelaza.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Baillie M.G., Brown D.M., Mallory J.P., Dating Navan Fort, „Antiquity” , Volume 73 , Issue 280/1999.
Hamlin A., Emain Macha: Navan Fort, „Seanchas Ardmhacha: Journal of the Armagh Diocesan Historical Society”, Vol. 11, No. 2/1985.
Lynn C., Navan Fort – Legendary Capital of Prehistoric Ulster, „Archaeology Ireland”, 40/2008.
Raftery B., Pagan Celtic Ireland, London 1994.
Warner R.B., The Navan archeological complex: a summary [w:] Ulidia. Proceedings of the First International Conference on the Ulster Cycle of Tales, Belfast 1994.