Historia
Wczesnośredniowieczny klasztor założony miał zostać w drugiej połowie VIII wieku przez Oenghusa (Óengusa of Tallaght), kościelnego reformatora i założyciela ascetycznego zgromadzenia monastycznego Culdee (gael. Céli Dé), którego członkowie praktykowali celtyckie zwyczaje i tradycje, nie składali ślubów zakonnych, ale prowadzili pustelniczy tryb życia. Monastyczna społeczność przetrwała w Dysert Oenghusa co najmniej do XII wieku, kiedy to na terenie klasztoru wzniesiona została cylindryczna wieża. W 1083 roku w przekazach pisemnych odnotowany został Conn, syn Maelpatrica, erenagh Dysert Oenghusa, czyli świecki zarządca ziem kościelnych, odpowiedzialny za pobieranie dziesięciny i utrzymanie budynków. Około 1230-1240 roku Robert, opat Magio, podarować miał ziemie kościołowi w Dysert Oenghusa, który mógł już wówczas pełnić funkcje parafialne. W XV wieku został on poddany gruntownej późnogotyckiej przebudowie. Do porzucenia budowli i popadnięcia w ruinę dojść mogło w trakcie wojen polityczno – religijnych z XVI lub XVII wieku. Pierwsze badania i prace naprawcze wieży oraz kościoła przeprowadzono w połowie XIX stulecia.
Architektura
Klasztor zbudowany został na lekkim wyniesieniu terenu o łagodnych stokach. We wczesnym średniowieczu składać się musiał z wolnostojącego kościoła lub kaplicy, a także z prostych pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, które być może miały kolisty, typowy dla celtyckich społeczności rzut. Obok kościoła musiał znajdować się wielki krzyż lub kamienna płyta z wyrzeźbionym krzyżem, które były publicznymi, najczęściej bogato zdobionymi pomnikami, wyznaczającymi centralne miejsce klasztoru. W XII wieku zbudowana została typowa dla celtyckiego monastycyzmu cylindryczna wieża, pełniąca funkcję dzwonnicy, ale też zapewne służąca celom obronnym lub przynajmniej refugialnym i wartowniczo – ostrzegawczym. Całe założenie klasztorne prawdopodobnie otoczone było rowem i wałem na rzucie zbliżonym do koła lub owalu.
Przedromańskie iryjskie kościoły klasztorne najczęściej budowane były według jednolitego schematu, na rzucie krótkiego prostokąta o niewielkich rozmiarach, bez wyodrębnionego od strony zewnętrznej prezbiterium. Oświetlenie było słabe, gdyż szczelinowe okna umieszczano jedynie na osi od wschodu i we wschodniej części ściany południowej. Wejście zwyczajowo znajdowało się po stronie zachodniej, najczęściej w czworobocznym portalu z prostym nadprożem i ościeżami rozszerzającymi się w dolnej części. Cechą charakterystyczną wczesnych iryjskich kościołów były wysokie dachy o stromo nachylonych kalenicach, nierzadko oparte na wysuniętych od wschodu i zachodu murach wzdłużnych, czyli na tak zwanych antach, lub na osadzonych pod okapami wspornikach. Detal architektoniczny był bardzo skromny w stosunku do późniejszych sakralnych budowli romańskich, choć niewykluczone, że wczesne kościoły mogły mieć wnętrza pokryte malowidłami, a dekoracje mogły być tworzone w drewnie.
Cylindryczną wieżę zbudowano na planie koła o średnicy 5,3 metra, przy wykorzystaniu bloków wapienia o różnych rozmiarach, ale kładzionych równymi warstwami, przy czym większe kamienie wykorzystywane były głównie w dolnych partiach. Z jasnym wapieniem muru kontrastował detal architektoniczny, zwłaszcza tuż po ukończeniu prac budowlanych, wykonany z czerwonawego piaskowca. Elewacje utworzono gładkie, z tylko jednym uskokiem na poziomie skalnego podłoża, tuż poniżej cienkiej warstwy gleby. Tradycyjnie dla celtyckich wież monastycznych, a nawet bardziej niż w większości innych budowli tego typu, wieża w Dysert Oenghusa zwężała się w górnych partiach, ze ścianami nachylonymi aż do zakończenia, które zapewne stanowił kamienny dach stożkowy. Wejście do wieży umieszczono od wschodu, na wysokości około 4,6 metra. Dostępne było po drabinie, tak by moża się było szybko odciąć od potencjalnych napastników. Portal zamknięto półkoliście, z siedmioma klińcami w archiwolcie. Pierwotnie portal dekorowany był podwójnym profilowaniem i motywem kolistych guzów. Ponadto w murze wieży umieszczono co najmniej trzy niewielkie okna, koncentrycznie rozmieszczone na coraz wyższych piętrach, każde z innym zamknięciem: prostym, półkolistym i dwuspadowym. Kolejne okna musiały znajdować się na najwyższej kondygnacji wieży, gdzie zwyczajowo otwory przeprute były w każdą stronę świata.
W XV wieku na terenie Dysert Oenghusa zbudowany został późnogotycki kościół, prawdopodobnie wykorzystujący fragmenty starszej budowli. Jego usytuowanie po południowej stronie wieży wskazywałoby, że zajął inne miejsce niż pierwotna, najstarsza budowla sakralna (wczesnośredniowieczne cylindryczne wieże monastyczne sytuowano w Irlandii po zachodniej stronie kościołów, tak by ich wschodnie wejścia skierowane były na świątynię). Późnośredniowieczny budynek w planie stanowił prostokąt o długości 16,4 metrów i szerokości 5,5 metra, z murami o grubości około 1-1,1 metra. Całość była przykryta dwuspadowym dachem, opartym od wschodu i zachodu na trójkątnych, pozbawionych zdobień szczytach. Portal wejściowy znajdował się w zachodniej części ściany południowej. Otwory okienne rozmieszczono w ścianach szczytowych i we wschodniej części ściany południowej.
Stan obecny
Średniowieczne zabudowania dostępne są wiejską drogą, odchodzącą od szosy za miasteczkiem Croom. Obecnie składają się z cylindrycznej wieży z około XII wieku i ruin niezadaszonego kościoła z XV wieku, powstałego przy wykorzystaniu fragmentów starszej budowli (fragmenty południowego portalu, duże głazy w murach późniejszych ścian). Obie budowle poddane zostały w ostatnich latach gruntownej renowacji, po zakończeniu której zostały udostępnione zwiedzającym. Niestety w jej trakcie do wieży przystawiono brzydką metalową klatkę schodową, negatywnie wpływającą na estetykę całego założenia. Wieża sięga dziś 20,6 metrów wysokości, zachowała więc prawie całą bryłę, za wyjątkiem kondygnacji przeznaczonej na dzwony i stożkowatego dachu. Przetrwały trzy okna oraz portal wejściowy, ten ostatni niestety mocno zwietrzały i z wymienionymi trzema klińcami archiwolty.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.
Lalor B., The Irish round tower: origins and architecture explored, Dublin 1999.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
Westropp T.J., A Survey of the Ancient Churches in the County of Limerick, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 25/1904-1905.