Historia
Dysert O’Dea (gael. Díseart Uí Dheá) założone zostało prawdopodobnie w późnych latach VII wieku lub na początku VIII stulecia przez św. Tola z Clonard, od którego utworzona była pierwotna nazwa klasztoru, zwanego Pustelnią św. Tola (gael. Díseart Tola). Według roczników ulsterskich fundator zmarł w 738 roku jako biskup Cluain. Jego śmierć nie zatrzymała rozwoju klasztoru, który w XI lub XII wieku powiększony został o cylindryczną wieżę i nieco później o murowany romański kościół. W XIII stuleciu kościół powiększono o prezbiterium, a w okresie późnego średniowiecza zarówno wieżę, jak i kościół przebudowano, przy czym prace przy wieży mogły być związane z uszkodzeniami spowodowanymi przez pożar. Sakralne zabudowania w Dysert O’Dea prawdopodobnie podupadły w XVI wieku, w czasie reformacji i częstych konfliktów wewnętrznych. W drugiej połowie XVII wieku miejscowi właściciele ziemscy z rodu O’Dea przeprowadzili częściowe naprawy kościoła i wieży, powtórzone w 18171 roku przez rodzinę Synge.
Architektura
Klasztor założony został między niskimi wzgórzami, a jeziorem Ballycullinan na północy, w pobliżu niewielkiego strumienia, wokół którego pierwotnie rozciągać się mogły tereny podmokłe i bagienne. Początkowo składać się musiał z małego kościoła lub oratorium, a także z usytuowanych w pewnym oddaleniu prostych pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, zapewne wzniesionych w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Obok kościoła zapewne umieszczono wielki krzyż, który nie był znacznikiem grobowym, ale publicznym, bogato zdobionym pomnikiem, wyznaczającymi centralne miejsce klasztoru. W XII wieku zbudowana została murowana, typowa dla celtyckiego monastycyzmu cylindryczna wieża o smukłej i wysokiej bryle, pełniąca funkcję obronne, refugialne lub wartowniczo – ostrzegawcze, a na co dzień służąca jako dzwonnica. Całe założenie klasztorne prawdopodobnie było otoczone rowem i wałem.
Wieża założona została na planie koła o średnicy 5,9 metra na poziomie przyziemia. Jej cechą charakterystyczną była odsadzka muru na wysokości 8,6 metra, zmniejszająca średnicę o około 0,5 metra, przypuszczalnie wyznaczająca drugi etap budowlany wieży. Całość wzniesiona została z bloków dużego, obciosanego wapienia, w większości układanego warstwami i gdzieniegdzie wyrównywanego płaskimi kamieniami. Wejście do wieży tradycyjnie umieszczono po stronie wschodniej, tak by było skierowane na kościół klasztorny. Osadzono je na wysokości około 4,5 metra nad poziomem gruntu, przez co było dostępne wyłącznie po drabinie, łatwej do wciągnięcia w razie zagrożenia. Portal nieznacznie wysunięto przed elewację, a klińcową archiwoltę zamknięto półkoliście, przy czym jako klińce użyte zostały kamienie na tyle duże, że zajmowały całą szerokość grubego na 1,2 metra muru. Nietypowo ze trzy ciosy tworzące ościeże portalu umieszczono dłuższymi bokami wertykalnie. Pierwotne okna wieży musiały być wąskie i proste, liczniej przeprute jedynie na najwyższej kondygnacji. W okresie późnego średniowiecza po stronie północno – zachodniej umieszczono późnogotyckie okno zamknięte łukiem typu ośli grzbiet.
W XII wieku w centralnym miejscu klasztoru wzniesiony został murowany kościół romański. Pierwotnie była to prosta w planie budowla salowa, najpewniej utworzona na rzucie stosunkowo krótkiego prostokąta, w murach której umieszczono bogaty detal architektoniczny. Wejście do kościoła wiodło poprzez uskokowy, półkoliście zamknięty portal, pierwotnie być może osadzony w ścianie zachodniej. Jego przejście oflankowano kolistymi i wielobocznymi kolumienkami, płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi, spiralnie skręconymi wzorami i szewronami, z kapitelami zdobionymi maskami. Kolejne szewrony z wplecionymi głowami smoków lub zwierząt umieszczono po bokach przejścia i w podłuczu. W archiwolcie odmiennie udekorowano każdy z czterech uskoków. Wewnętrzny ozdobiono w jodełkę, kolejny udekorowano wcięciami tworzącymi trójlistne wypukłości, następny powszechnymi w Irlandii dwuspadkowymi ząbkami, a zewnętrzny niezwykłymi dwunastoma głowami mnichów, ukształtowanymi z wyraźnymi cechami indywidualnymi, i kilkoma mitycznymi bestiami, z których cztery trzymały w pyskach pergaminowe zwoje. Co najmniej jedno okno kościoła, prawdopodobnie pierwotnie umieszczone w ścianie wschodniej, utworzono wysokie i wąskie, półkoliście zamknięte, z płaskorzeźbionymi ciosami ościerzy, na których ukazano przeplatające się motywy, spirale, szewrony i zwierzęce głowy.
W XIII wieku po wschodniej stronie nawy kościoła dobudowano prostokątne prezbiterium o długości 7,5 metra i szerokości 6,4 metra. Dostawiono je niesymetrycznie, bowiem południową ścianę zlicowano z południową starszą ścianą nawy, a po przeciwnej północnej stronie utworzono niewielki uskok, wynikający z większej szerokości nawy. Ośweitlenie prezbiterium zapewniało jedno bardzo wąskie i wysokie okno południowe z półkolistym zamknięciem i rozglifieniem skierowanym do wnętrza. Formę wczesnogotycką uzyskała triada okien w elewacji wschodniej, również bardzo wysokich i wąskich, ale zamkniętych już lancetowato. Okna te sfazowano od zewnątrz i rozglifiono do wnętrza. Po ich południowej stronie w ścianie wschodniej osadzono dwie wnęki – półki. We wnętrzu prezbiterium połączono z nawą półkolistą arkadą tęczy o szerokości 4,4 metra, pozbawioną profilowania, ale wykonaną z precyzyjnie opracowanych ciosów, osadzoną na dwóch gzymsiastych impostowych.
Stan obecny
Dysert O’Dea to dziś niezadaszone ruiny romańskiego kościoła, przebudowywanego w późniejszym okresie średniowiecza i w XVII wieku, pozostałości monastycznej wieży cylindrycznej z XII wieku oraz okazały wielki krzyż z tego samego okresu, znajdujący się na polu po wschodniej stronie, będący prawdopodobnie mieszanką elementów z dwóch różnych krzyży (był on co najmniej dwukrotnie rekonstruowany w okresie nowożytnym). Cylindryczna wieża w najwyższym punkcie sięga obecnie 14,6 metrów wysokości, co jest około połową pierwotnej bryły. Niestety południowa część uległa większej degradacji i sięga mniej więcej do poziomu archiwolty portalu wejściowego, zachowanego po stronie wschodniej. W murach kościoła zachował się okazały romański portal, częściowo przekształcony w okresie późnego średniowiecza i niestety dość mocno zwietrzały. Ponadto w północnej ścianie nawy zobaczyć można okno późnogotyckie, a w ścianie zachodniej dwa okna, z których większe uległo przekształceniu w trakcie przenoszenia do nowej fasady ze ściany południowej lub wschodniej. Ciekawie prezentuje się wczesnogotycka triada okien w prezbiterium i umieszczona wewnątrz arkada tęczy.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.
O’Keeffe T., Romanesque Ireland: architecture and ideology in the twelfth century, Rochester-New York 2003.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.
Lalor B., The Irish round tower: origins and architecture explored, Dublin 1999.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.
Westropp T.J., Churches with Round Towers in Northern Clare (Part II), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 4, No. 2/1894.