Historia
Dysart po raz pierwszy odnotowane zostało w źródłach pisanych w przywileju Geoffreya FitzRoberta, datowanym na lata 1204-1206, potwierdzającym przynależność miejscowych dóbr do klasztoru augustianów w Kells. Centralna część królestwa Ossory, w obrębie którego znajdowało się Dysart, pozostawała prawdopodobnie pod kontrolą klanu MacGillapatraic do 1192 roku, kiedy to William Marshall objął władzę nad Leinster i podzielił jego ziemie pomiędzy swych lenników. Centred Kells został nadany wspomnianemu Geoffreyowi FitzRobertowi, a ten założył klasztor augustiański w pobliżu swojego nowego zamku i osady w Kells. Nazwa Dysart of St. Colman (gael. Disert Moholmoc) sugerowałaby, że było to odosobnienie miejsca, w którym wzniesiono przedromański i romański kościół, od końca XII wieku do 1540 roku pozostający własnością klasztoru w Kells.
Około pierwszej połowy XV wieku z fundacji przeorów klasztoru augustianów z Kells, w Dysart zbudowana została niewielka wieża mieszkalno – obronna. Mogła ona pełnić funkcję ochronną dla klasztornego folwarku, albo pełnić rolę rezydencji dla miejscowego księdza lub zarządcy klasztornych dóbr. Przypuszczalnie fundator budowy nie dysponował dużymi funduszami na budowę wieży, lub nie przykładał do niej zbyt wielkiej wagi, gdyż jej detal architektoniczny w większości został wykonany bardzo prosto, a układ przestrzenny nie został zoptymalizowany.
W 1540 roku augustiański przeorat Kells został rozwiązany, przez co w następnym roku Dysart zostało przyznane Jamesowi, dziewiątemu earlowi Ormond. W tamtym czasie majątek składał się z dziesięciu akrów ziemi ornej, dwustu akrów pastwisk, dziesięciu lasów i czterdziestu wrzosowisk wraz z przynależnymi gruntami. Majątek pozostawał w rękach rodziny Ormond aż do XVII wieku, po czym zaczął być oddawany w dzierżawę. Około 1620 roku Dysart, zwany „Disertbegg”, został wydzierżawiony Richardowi Butlerowi. W drugiej połowie XVII wieku najemcą Dysart została rodzina Berkeley, która mieszkała w wieży i przylegającym do niej nowożytnym skrzydle. Stanowiły one dom rodzinny dla najsłynniejszego członka rodu, filozofa i biskupa George’a Berkeleya z Cloyne. W 1703 roku Dysart, wraz z innymi posiadłościami, zostało wydzierżawione przez drugiego księcia Ormonde rodzinie Robbinsów. Zamieszkiwali oni stare zabudowania do początku XIX wieku, kiedy to zrujnowana wieża była już opuszczona.
Architektura
Wieża założona została na niskim wzniesieniu przy zachodnim brzegu rzeki Nore, na wschód od stromego i zalesionego zbocza. Wniesiono ją na planie czworoboku o wymiarach około 7,5 x 6,7 metra. Była to budowla o niedużych rozmiarach i smukłej bryle, wyróżniająca się nietypowym dla irlandzkich domów wieżowych występem, umieszczonym przy zachodniej części ściany południowej. Występ ten utworzono wyższy o jedną kondygnację od głównej części wieży, dzięki czemu osiągnął formę wieżyczki strażniczo – obserwacyjnej, przy czym z niewiadomych powodów południową ścianę głównej części wieży utworzono nieregularnie, pod skosem w stosunku do wieżyczki. Całość zbudowana została z nieregularnych warstw obciosanego młotkiem piaskowca i lokalnego łupka, przy czym narożniki wzmocniono masywniejszymi blokami.
Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu, w południowej ścianie mniejszej wieżyczki, w prosto wykonanym z klińców ostrołucznym portalu. Choć umieszczone w nim drzwi były blokowane ryglem i chronione w przedsionku tak zwaną mordownią, to samo usytuowanie wejścia ze względów obronnych nie było korzystne (brak możliwości flankowania). Otwory wieżyczki oraz otwory dolnych kondygnacji głównej części wieży miały formę prostych, rozglifionych do wnętrza szczelin. Na piętrach okna głównych pomieszczeń nieco poszerzono. Część z nich zamknięto ostrołucznie, część prostymi nadprożami. Nieco bardziej ozdobną formę uzyskały prostokątne okna najwyższej kondygnacji południowo – zachodniej wieżyczki, z których jedno sfazowano, a kolejne oprofilowano rowkiem. Obok wieżyczki na południowej elewacji głównej części wieży podwieszono na dwóch konsolach płytki wykusz komina. Większa jego część znalazła się na poziomie przedpiersia, jakie otaczało chodnik straży i poddasze wieży. Wyższa o jedną kondygnację wieżyczka południowo – zachodnia zwieńczona została własnym przedpiersiem, zapewne także blankowanym.
Główne pomieszczenie przyziemia wieży przykrywał drewniany strop. Ściany wschodnią i zachodnią wyposażono w pary odcinkowo zamkniętych wnęk, utworzonych zapewne celem zwiększenia przestrzeni magazynowej budynku. Piętra dostępne były spiralną klatką schodową, osadzoną w południowo – zachodniej wieżyczce. Główna komnata na drugiej kondygnacji przykryta była ostrołukowym sklepieniem kolebkowym. W grubości muru po jego zachodniej i wschodniej stronie wydrążono komory, z których zachodnia pełniła funkcję latryny, a wschodnia sekretnego pomieszczenia, dostępnego wyłącznie z góry. Trzecia i czwarta kondygnacja przykryte były stropami i ogrzewane kominkami. Kominki umieszczono w tak niefortunnym miejscu w ścianie południowej, że kiedy były używane, musiała być wyciągana belka rygla z sąsiednich drzwi wejściowych z klatki schodowej. Co więcej ogólna aranżacja wnętrza wieży nie była przemyślana, przez co dostępna przestrzeń nie została maksymalnie wykorzystana (np. duże wybrzuszenie muru komnaty na najwyższym piętrze), a jedno pomieszczenie przy północnej ścianie czwartej kondygnacji musiało zostać oddzielone od ścian wewnętrznych wspornikami wystającymi z cieńszej ściany poniżej.
Po wschodniej stronie wieży mieszkalnej, w odległości około 6 metrów, znajdował się prosty kościół na planie prostokąta. Pierwotnie była to budowla przedromańska, wzniesiona z dużych, surowych bloków piaskowca, pomiędzy którymi szczeliny wypełniano drobniejszymi fragmentami odprysków i gruzu. Kościół przedromański był mały, o wewnętrznej wielkości nawy około 8 x 5,3 metra. Nie wiadomo czy dysponował prezbiterium, ponieważ w XIII wieku wschodnia ściana została zburzona, celem powiększenia nawy do 12,8 metrów zewnętrznej długości i 6,9 metrów zewnętrznej szerokości (wnętrze kościoła zostało przedłużone o 3,6 metra). Nowy mur utworzono z obciosanego kamienia o bardziej nieregularnych warstwach. Detal architektoniczny wykonano z żółtego piaskowca (trójlistnie zamknięte okno, podobnie zamknięte armarium w ścianie wschodniej).
Stan obecny
Wieża jest bardzo ciekawym przykładem późnośredniowiecznego domu o nietypowym dla regionu i nie do końca przemyślanym układzie przestrzennym wnętrza, zachowanym bez większych zmian nowożytnych. Stoi do wysokości zrujnowanych blanków, ale w jej murach widocznych jest kilka wyrw i strukturalnych pęknięć, zagrażających stabilności całej konstrukcji. Obok wieży znajdują się pozostałości małego, podłużnego kościoła, który pochodzi z XII/XIII wieku oraz na południu ruiny długiego domu, powstałego już w okresie wczesnonowożytnym. Kościół nie zachował ściany zachodniej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Carrigan W., The history and antiquities of the diocese of Ossory, Vol. IV, Dublin 1905.
Kennington McCarthy J., Castles in Space. An Exploration of the Space in and Around the Tower Houses of South-East Kilkenny, Belfast 2007.
Murtaugh B., Archaeological Investigations at Dysart, Co. Kilkenny 1989-1994: An Interim Report, „Old Kilkenny Review”, 46/1994.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.