Historia
Dunsoghly było zamieszkiwane co najmniej od XIV wieku, kiedy to należało do rodziny Finglas. W XV wieku miejscowe dobra przeszły na ród Plunkettów, po tym gdy Robert Plunkett, syn sir Christophera, pierwszego barona Killeen, poślubił około 1427 roku Genet Finglas. Z fundacji sir Roberta, od 1446 roku irlandzkiego najwyższego sędziego (ang. Lord Chief Justice of Ireland), w latach 40-tych XV wieku wzniesiony został murowany donżon zamku Dunsoghly. Prawdopodobnie jego powstanie miało związek z dekretem króla Henryka VI z 1429 roku, którym wspomógł donacją pieniężną prace fortyfikacyjne swych lenników we wschodnich hrabstwach Irlandii.
Przez ponad pięćset lat zamek miał był siedzibą Plunkettów, rodziny ściśle związaną z historią Dublina i zaliczanej do wielkich katolickich rodów Pale, czyli terenu wschodniej Irlandii kontrolowanego przez angielskich władców. W drugiej połowie XV wieku Thomas Plunkett, syn Roberta Plunketta, za rozmaite bunty i wykroczenia został ukarany wysoką grzywną i zwolniony ze stanowiska sędziego (ang. Chief Justice of the Court of Common Pleas). John Plunkett, który wszedł w posiadanie Dunsoghly w 1547 roku, cieszył się dobrą opinią u władz, dzięki czemu powierzono mu zadanie zaopatrywania rezydencji lorda namiestnika, sir Edwarda Bellinghama, i jego świty. Choć pojawiły się skargi na jakość piwa, które dostarczał i brak dobrych łóżek, zdołał utrzymać się na stanowisku. W Dunsoghly ufundował budowę niedużego kościoła przy zamku.
Wnuk Johna Plunketta, sir Christopher Plunkett, był wybitnym prawnikiem, który nie ukrywał swoich katolickich poglądów. Jako zwolennik tolerancji religijnej, sprzeciwiał się nadużyciom wojska i w rezultacie został wezwany do Londynu, aby stawić się przed królem i Tajną Radą. Dzięki elokwencji i rezolutności, do Irlandii powrócił z pisemnym poleceniem od króla, aby okazywać mu wszelkie należne poważanie. Dla odmiany jego następca, James Plunkett, roztrwonił majątek w bezowocnych procesach sądowych, został uwięziony za długi i zmarł w 1641 roku.
Żyjący w drugiej połowie XVII wieku Nicholas Plunkett był tak biedny, że nie mógł sobie pozwolić na mieszkanie w zamku i po przeniesieniu do Harristown, spędził schyłek życia, pisząc historię buntu z 1641 roku. Henry, ostatni z rodu Plunkettów z Dunsoghly, pomimo surowych przepisów, w XVIII wieku uczynił zamek schronieniem dla prześladowanego duchowieństwa katolickiego. Umierając w 1760 roku, położył kres męskiej linii, pozostawiając trzy córki jego brata jako dziedziczki Dunsoghly. Ostatni potomkowie Plunkettów mieszkali na zamku w latach 30-tych XIX wieku.
Architektura
Zamek usytuowany został na płaskim, równinnym terenie, po północnej stronie niewielkiej rzeki. Jego główną budowlą był okazały donżon, czyli wieża mieszkalna dominująca nad całym założeniem mieszkalno – obronnym. Utworzono ją ze środkowego bloku na rzucie prostokąta o wymiarach 10,8 x 8,4 metra i wysokości około 21 metrów, przy którego narożnikach wzniesiono mniejsze czworoboczne wieżyczki o różnych rozmiarach i w różnorodny sposób wysuniętych przed elewacje głównego bloku. Grubość murów donżonu wynosiła 1,2 metra, przy czym w przyziemiu wzmocnione były wydatnym pochyłym cokołem. Koronę środkowej części donżonu, jak i wyższych o jedną kondygnację narożnych wieżyczek, wieńczyło przedpiersie, pierwotnie zapewne blankowane.
Wejście do donżonu znajdowało się w północnej ścianie środkowego bloku, na poziomie gruntu. Wiodło ono do słabo oświetlonego pomieszczenia ze sklepieniem kolebkowym, zajmującego całą przestrzeń centralnej części wieży. W wieżyczce północno – wschodniej znajdowała się spiralna klatka schodowa łącząca wszystkie kondygnacje. W przyziemiu najmniejszej wieżyczki południowo – zachodniej mieściła się ciemna komora, pierwotnie dostępna jedynie z górnego pomieszczenia, zapewne służąca jako cela więzienna. Pozostałe dwa pomieszczenia w narożnych wieżyczkach mogły zapewniać dodatkową przestrzeń magazynową i służyć do obrony, zwłaszcza przyziemie wieżyczki północno – zachodniej, stanowiącej część obwodu obronnego zamku. Zostało ono przeprute aż pięcioma szczelinowymi otworami, w tym dwoma skierowanymi na północ, dwoma na zachodnie przedpole i jedną flankującą ścianę donżonu na południu.
Pierwsze piętro środkowej części donżonu przykryte było drewnianym stropem i ogrzewane kominkiem osadzonym w ścianie północnej. Zapewne pełniło funkcje mieszkalne, podobnie jak trzy z czterech wieżyczek narożnych na tej kondygnacji (w wieżyczce południowo – zachodniej znajdowała się latryna, zaś w północno – zachodniej kolejny kominek). Bardzo podobny układ miało kolejne piętro, również wyposażone w głównej sali w północny kominek. Czwarta kondygnacja w środkowej części donżonu była ostatnią, dlatego przykrywała ją otwarta więźba czterospadowego dachowa, z trzema przęsłami utworzonymi przez cztery wiązary z łukowo wzmocnionymi jętkami i krokwiami oraz łukowo ukształtowanymi i fazowanymi wzdłuż krawędzi wiatrownicami pomiędzy płatwiami.
Donżon znajdował się w południowo – zachodnim narożniku obwodu muru obronnego, po północnej stronie wydzielającego dziedziniec o wymiarach około 26 x 15 metrów. Mur obronny łączył się z północno – zachodnią i południowo – zachodnią wieżyczką donżonu. W jego linii prawdopodobnie nie było baszt ani wież. Przy północno – zachodnim narożniku znajdował się podłużny budynek, tworzący w elewacji północnej płytki prostokątny ryzalit. Kolejny, węższy budynek gospodarczy przystawiony mógł być do północnej części kurtyny wschodniej. Główna brama wjazdowa na dziedziniec mogła się znajdować w północnej części obwodu.
Stan obecny
Zamek zachował do dnia dzisiejszego okazałą wieżę – donżon oraz fragment muru obronnego w północno – zachodniej części założenia. Ponadto po południowej stronie widoczna jest nawa kościoła z trzeciej ćwierci XVI wieku. Donżon wyróżnia się murami zachowanymi aż do poziomu przedpiersia, a nawet średniowieczną więźbą dachową najwyższej kondygnacji, jedyną jaka przetrwała w zamkach na terenie Irlandii. Niestety większość otworów okiennych i strzeleckich donżonu została powiększona w okresie nowożytnym. Choć zabytkowa budowla znajduje się pod ochroną rządową i jest własnością państwową, to otaczający donżon teren nadal pozostaje prywatnym gospodarstwem rolnym, przez co wejście na teren zamku jest zastrzeżone.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Crawford C.S., Ancient Roof at Dunsoghly Castle, Co. Dublin, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Sixth Series, Vol. 12, No. 1/1922.
Jordan E., If A Towerhouse Could Talk. The History of Dunsoghly Castle and the Plunkett Family, Dublin 2010.
Leask H.G., Irish castles and castellated houses, Dundalk 1951.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.
Tutty M.J., Dunsogly Castle and St. Margaret’s Well, „Dublin Historical Record”, Vol. 32, No. 4/ 1979.