Historia
Kościół św. Mikołaja zbudowany został około połowy XV wieku. Powstał jako budowla zaspokajająca potrzeby sakralne mieszkańców dóbr ziemskich sir Christophera Plunketta, bardzo podobna do nieco mniejszego kościoła w Killeen, wzniesionego przez ojca Christophera o tym samym imieniu. Kościół w Dunsany po raz pierwszy odnotowano w przekazach pisemnych w 1463 roku, kiedy to został obdarzony kosztownościami i dochodami z młyna w Athlumney, celem odprawiania przez księży modłów za dusze lorda i jego żon, Anne Fitzgerald i Elizabeth Preston. Kościół św. Mikołaja funkcjonował do połowy XVII wieku, kiedy to większość Irlandii została spustoszona przez powstanie katolików i wojskową interwencję angielskich oddziałów Olivera Cromwella. W XIX stuleciu przeprowadzono remont i stabilizację ruin kościoła, połączoną z częściową rekonstrukcją.
Architektura
Kościół zbudowany został na planie mocno wydłużonego prostokąta o jednakowej szerokości nawy i prezbiterium. Cechą charakterystyczną budynku były dwie czworoboczne wieżyczki umieszczone przy zachodnich narożnikach, nadające kościołowi warownego charakteru, być może wzorowane na fasadzie dublińskiej katedry św. Patryka. Przeciwna, wschodnia elewacja była mniej symetryczna, gdyż południowo – wschodni narożnik wzmocniono przyporą, czy też smukłą wieżyczką o pełnej podstawie, zaś w północno – wschodnim narożniku umieszczono prostokątny, dwukondygnacyjny aneks, lekko wysuniętą przed wschodnią ścianę prezbiterium. Ten drugi uzyskał formę masywnej budowli, nieco zbliżonej formą do wieży mieszkalnej. Układ przestrzenny kościoła uzupełniał prostokątny ryzalit pośrodku ściany północnej. Całość miała nieco ponad 39 metrów długości i 6,5 metra szerokości, z czego 16,9 metrów długości przypadało na nawę, a 15,5 metra na prezbiterium.
Mury kościoła zwieńczone były blankowanym przedpiersiem, raczej jednak o funkcji symbolicznej, niż militarnej, gdyż obronność kościoła osłabiały duże okna późnogotyckie. W ścianach północnej i południowej były to okna przeważnie dwudzielne, z trójlistnymi maswerkami wpisanymi w ośle grzbiety i ujętymi prostokątnymi obramieniami, fazowanymi od zewnątrz i rozglifionymi do wnętrza. Prostsze okna czworoboczne, jednodzielne doświetlały północno – wschodni aneks, natomiast dwudzielne wąskie przeźrocza umieszczono na najwyższej kondygnacji wieży północno – zachodniej. Najokazalsze maswerkowe okna tradycyjnie przepruto na osi ściany zachodniej nawy (wzorowane na oknie z zachodniego krańca północnej nawy katedry św. Patryka) i we wschodnim murze prezbiterium. Oba zamknięte były ostrołucznie i wypełnione trójdzielnymi maswerkami.
We wnętrzu kościoła podział między nawą i prezbiterium stanowiła wąska arkada tęczy o prosto wykonanej, pozbawionej profilowania półkolistej archiwolcie. Mur tęczowy utworzono na tyle gruby, by udało się w nim pomieścić schody wiodące przez gustowny ostrołuczny portal na górną galerię głębokiego lektorium, zajmującego wschodnią część nawy. Galeria na piętrze zapewne wykorzystywana była przez lorda i jego rodzinę, która miała stamtąd dobry widok w stronę głównego ołtarza w prezbiterium. Wnętrza wież zachodnich miały odmienne funkcje. Północna służyła jako dzwonnica, natomiast południowa mieściła spiralną klatkę schodową prowadzącą na poddasze. W południowej ścianie prezbiterium utworzono trójdzielne sedilia, podobnie jak okna zamknięte oślimi grzbietami, ale z dodatkowym zdobieniem żabkami. Po przeciwnej stronie umieszczony został portal do przedsionka północnego aneksu, połączonego z klatką schodową na piętro i podsklepionym przyziemiem.
Stan obecny
Kościół św. Mikołaja jest ważną budowlą, obok świątyń w Killeen i Rathmore, wprowadzającą nowy projekt w kościołach parafialnych wschodniej, kontrolowanej przez Anglików części Irlandii, a zarazem czerpiącą inspiracje z dublińskiej katedry św. Patryka. Dziś budowla jest niezadaszoną trwałą ruiną, o pełnym obwodzie sięgających przedpiersia murów. W ścianach kościoła zachowały się liczne detale architektoniczne z XV wieku, ale niestety są one dość mocno zniszczone upływem czasu, zwłaszcza w prezbiterium, ze względu na wykonanie ze słabej jakości miękkiego żółtego piaskowca. Wschodnie okno uległo całkowitemu zniszczeniu i dziś na jego miejscu znajduje się XIX-wieczna kopia okna z kościoła w Killeen.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
O’Neill M., The Medieval Parish Churches in County Meath, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 132/2002.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.
Westropp T.J., The Churches of Dunsany and Skreen, Co. Meath, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 4, No. 3/1894.