Historia
Dunlough stanowiło siedzibę rdzennego irlandzkiego klanu O’Mahony. Jedna z gałęzi rodziny władała półwyspem Mizen, podczas gdy inna posiadała terytoria wokół Bandon. Ich główna twierdza na Mizen znajdowała się w Ardintenant, na południowym wybrzeżu półwyspu, lecz w okolicy mieli również kilka innych siedzib. Według tradycji zamek w Dunlough został zbudowany w XIII wieku, ale murowane budowle mieszkalno – obronne najpewniej wzniesione zostały dopiero w XV wieku, być może na miejscu i przy wykorzystaniu materiału budowlanego ze starszych fortyfikacji. Celem ich powstania była ochrona przylądka oraz kontrola rybołówstwa, głównego źródła dochodu irlandzkich lordów na obszarach gdzie brakowało dobrych gruntów rolnych.
Pierwsza pewna wzmianka o zamku odnotowana została w źródłach pisanych w czasach, gdy Conor Finn Mahony, mianowany wodzem w 1496 roku, podarował „Dunlougha” i osiem pól uprawnych swojemu czwartemu bratu, Dennotowi. Niewielkie rozmiary, odległe położenie i surowe warunki bytowe Dunlough były tym, czego mógł oczekiwać jedynie młodszy członek panującego klanu. Zamek nie został wspomniany w Pacata Hibernia, co mogłoby oznaczać, że w XVI wieku nie miał zbyt dużego znaczenia. Zubożały klan O’Mahony stopniowo tracił wówczas ziemie, zwłaszcza po klęsce Irlandczyków w bitwie pod Kinsale z 1602 roku (w 1616 roku Dominick Roche z Kinsale otrzymał królewskie nadanie Ardintenant, część ziem Dunbeacon oraz główne czynsze z Ballydevlin, Dun Locha i innych ziem, prawdopodobnie kosztem Dohmnala Mahony’ego Fionna).
Nieudane powstanie irlandzkich katolików z lat 40-tych XVII wieku i wojskowa interwencja angielskich wojsk Olivera Cromwella z lat 50-tych XVII stulecia, doprowadziły w Irlandii do upadku większości starych średniowiecznych zamków. Dunlough zostało nabyte przez spekulanta i pierwszego earla Cork, Richarda Boyle’a, który z pewnością nie interesował się zabudowaniami, a jedynie dochodami z uprawy ziemi. Spis ludności Irlandii odnotował, że trzy ziemie orne „Dunloughy” w 1659 roku nadal zamieszkiwało czterech Irlandczyków, ale zamek najpewniej był już wówczas porzuconą i częściowo zrujnowaną budowlą, co najwyżej okresowo wykorzystywaną przez bandytów.
Architektura
Zamek Dunlough zbudowany został na zachodnim krańcu półwyspu Mizen, celem odcięcia jego cypla od pozostałej części terenu po wschodniej stronie. Zajął miejsce pomiędzy wydłużonym jeziorem Dun Lough na północnym – wschodzie, a wąską i poszarpaną skałami zatoką na południowym – zachodzie. Tuż za nim teren cypla zajmowany był przez wysokie skaliste wzgórze, podczas gdy przed nim wąska ścieżka wiodła pomiędzy wzniesieniami w głąb półwyspu Mizen. Sam zamek zajmował nietypowo obszar niewielkiej przełęczy o nierównym, pokrytym cienką warstwą darni i wapiennymi wychodniami terenie, a nie szczyt wzniesienia. Na zachodnim krańcu kończył się stromym nadmorskim klifem, natomiast na południowym – wschodzie sąsiadował z małą, osłoniętą przystanią, ulokowaną przy drodze dojazdowej do zamku.
Mur obronny zamku poprowadzono na osi północny – wschód, południowy – zachód, tak by jak najmniejszym kosztem odciąć przylądek Dunlough. Składał się on z czterech kurtyn, połączonych z trzema wieżowymi budowlami, zlokalizowanymi w najbardziej zagrożonej części środkowej i północno – wschodniej (w miejscu klifu na południowym – zachodzie umieszczenie wieży uznano za bezcelowe). Obwarowania nie obejmowały więc pełnego obwodu wokół dziedzińca, lecz stanowiły barierę silnie zintegrowaną z naturalnymi warunkami terenowymi. Jako materiał budowlany wykorzystywane były cienkie łupane płyty i okazjonalnie większe bloki kamienia, układane w sposób nieuporządkowany. Nigdzie nie zastosowano dokładnie opracowanych ciosów. Przy budowie korzystano z rusztowań, po których pozostawiono na elewacjach liczne otwory maczulcowe. Do wiązania kamieni używano mocnej zaprawy wapiennej i gorszej jakości zaprawy błotnej. W tym drugim przypadku duże znaczenie dla stabilności konstrukcji miało staranne ułożenie i dopasowanie kamieni. Kurtyny muru różniły się grubością i jakością wykonania, przy czym najcieńsze były w najwyżej położonych i najbezpieczniejszych miejscach terenu. W koronie mur zwieńczony był chodnikiem straży, zapewne ukrytym za blankowanym przedpiersiem.
Mniej więcej środkową część założenia, w najwyższym punkcie przełęczy, zajmowała główna wieża mieszkalna zamku, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 9 x 7,4 metra. Była ona dość mała w porównaniu z innymi domami wieżowymi w hrabstwie Cork, nie stanowiła więc miejsca w którym lord mieszkał z rodziną i świtą oraz z której zarządzał swoimi majątkami, ale była siedzibą dla podwładnych, w celu obserwacji i kontrolowania aktywności morskiej w zatoce i na północ od niej. Z kurtynami połączona została nieregularnie, w pobliżu przeciwległych narożników, tak by stała dłuższym bokiem na wprost drogi dojazdowej, a pod skosem w stosunku do kurtyn muru. Część cokołowa wieży uzyskała niewielkie nachylenie, znaczniejsze od strony stromo nachylonego terenu. Wnętrze zostało lekko obrócone względem elewacji, przez co grubość ścian była zróżnicowana na całej długości. Koronę muru wieńczył dookolny chodnik straży, narożna wieżyczka na zakończeniu klatki schodowej oraz narożny machikułowy wykusz w narożniku północno – wschodnim.
Wieża mieszkalna dysponowała aż dwoma wejściami. Jedno znajdowało się w ścianie północnej na poziomie przyziemia. Uzyskało ostrołuczne zamknięcie, wykonane z tego samego piaskowca co ściany wieży. Cała ościeżnica, łącznie z ostrołukiem, została osadzona w podłużnym wgłębieniu w pochyłym cokole, który również przykrył łuk poziomym nadprożem. Umieszczone w wejściu drzwi blokowano ryglem, osadzonym do otworu w murze. W środku przyziemia posadzkę zapewne stanowiła zaprawa murarska, nałożona na nierówną powierzchnię skały. Oświetlenie zapewniały trzy obustronnie rozglifione szczelinowe otwory. Szczelina wbudowana w północno – wschodni narożnik biegła nietypowo przez całą wysokość pomieszczenia, tworząc lejek do pojedynczego, małego otworu w zewnętrznej elewacji, być może wykorzystywany jako latryna.
Drugie, prostokątne wejście do wieży wiodło na poziom piętra, tuż powyżej dolnego wejścia. Prawdopodobnie zaprojektowano je z myślą o użyciu drabiny, którą można było wsunąć do komnaty na pierwszym piętrze. Dopiero gdy wtórnie przed wejściem zbudowany został niesymetryczny przedsionek, mogły się w nim znajdować na stałe drewniane schody. Korytarz wejściowy w grubości muru piętra łączył się z głównym pomieszczeniem i z prostymi schodami osadzonymi w ścianie północnej. Pomieszczenie pierwszego piętra, w odróżnieniu od przyziemia, przykryte zostało sklepieniem, ale nie utworzono w nim żadnego otworu okiennego. Dlatego najpewniej pełniło rolę spiżarni i składu, przy czym samo sklepienie stanowiło barierę ogniową między główną komnatą na drugim piętrze a dolną częścią wieży. Sklepienie nie było typową kolebką, lecz prościej utworzonym, lżejszym i ekonomiczniejszym sklepieniem, wykonanym z dwóch ostrołucznych arkad przypominających „wycinki” kolebki. Arkady te oddzielono od ścian w krótszej osi i od siebie szczelinami o szerokości około metra i połączono dużymi, nakładającymi się płytami kamienia.
Drugie piętro zajmowała główna komnata wieży, znacznie obszerniejsza od dolnych, ze względu na mniejszą grubość murów na tym poziomie. W każdej ścianie znajdował się pojedynczy, bardzo prosty otwór okienny, z których co najmniej jeden (wschodni) wyposażony był we wnęce w kamienne siedziska. Komnata była prawdopodobnie ogrzewana centralnym paleniskiem. Była bardzo wysoka w stosunku do szerokości, co pozwalało dymowi z paleniska unosić się powyżej poziomu oczu (ponad dwie trzecie objętości pomieszczenia stanowiła przestrzeń powyżej wysokości głowy). W północno – zachodnim i południowo – zachodnim narożniku utworzono w grubości muru wąskie komory, doświetlane, czy też wentylowane drobnymi szczelinami.
Północno – wschodni kraniec muru obronnego zajmowała czworoboczna wieża przybramna o wymiarach 4,7 x 4,5 metra, od północnego zachodu sąsiadująca z niższym budynkiem bramnym. Prawdopodobnie mieściła ona cztery kondygnacje, z których najniższa dostępna była z poziomu gruntu i zamykana ryglem osadzanym do otworu w murze. Pomieszczenie miało tylko jeden otwór szczelinowy w ścianie południowo – zachodniej, skierowany w miejsce tuż przed sąsiednim portalem bramnym. Na piętro nie prowadziły schody, ale zapewne w stropie funkcjonował właz przez który można było spuszczać drabinę lub linę. Na drugiej kondygnacji założono ostrołuczne sklepienie kolebkowe i wejście w północnej ścianie, otwierające się na przyległy budynek bramny. Małe otwory szczelinowe przebito w południowo – wschodniej i zachodniej ścianie pietra. Pomieszczenie na trzeciej kondygnacji przykryto stropem. Z pewnością pełniło funkcje obronne, gdyż w każdą stronę zwrócone było szczelinową strzelnicą. Było dostępne z poziomu sąsiedniego chodnika straży w koronie muru obronnego, prawdopodobnie przez drewniany mostek prowadzący do drzwi w zachodniej ścianie. Czwarta kondygnacja wieży nakryta była półkolistym sklepieniem kolebkowym. Połączono ją z niższym piętrem spiralną klatką schodową.
Budynek bramny został dobudowany do tylnej, czyli północnej części wieży północno – wschodniej, znajdował się więc w całości w obrębie zamku. Składał się z podsklepionego przejazdu bramnego i pomieszczenia wartowni. Zewnętrzna część przejazdu zamknięta była odcinkowo, wewnętrzna natomiast ostrołucznie, z archiwoltą wykonaną z długich i wąskich klińców oraz trójkątnego w przekroju masywnego kamienia zwornikowego. Pierwsze piętro budynku było prawdopodobnie konstrukcji drewnianej i zakrywało zarówno wartownię, jak i przejazd bramny.
Mniej więcej pośrodku odcinka między wieżą mieszkalną a wieżą przybramną wzniesiona została drobna wieża, czy też basztka o szerokości 3,8 metra, w całości wysunięta na 2,2 metra przed mur obronny. Dostęp do niej możliwy był z poziomu gruntu za pomocą drabiny, do pomieszczenia wyposażonego w latrynę. Druga kondygnacja nie miała otworów, ale była wyposażona w kolejną latrynę i spiralną klatkę schodową, zapewniającą dostęp na wyże piętro. Na poziomie trzeciej kondygnacji chodnik straży w koronie sąsiedniego muru obronnego przebiegał obok wieżyczki bez przerwy w komunikacji, a jego blankowane przedpiersie było wtopione w narożniki wieżyczki. Prawdopodobnie w miejscu tym chodnik straży poszerzał drewniany ganek, bez którego byłby zbyt wąski. Do pomieszczenia na trzeciej kondygnacji prowadziło z chodnika straży północno – zachodnie wejście. W środku dostęp światła zapewniały dwa szczelinowe otwory: południowy i wschodni. Wyżej zapewne znajdowała się otwarta (niezadaszona) kondygnacja bojowa ukryta za przedpiersiem.
Stan obecny
Zamek Dunlough, znany dziś także jako Trzy Zamki (ang. Three Castles), to dziś spektakularnie położone ruiny wieży mieszkalnej oraz przylegających do niej kurtyn z dwoma mniejszymi wieżami i budynkiem bramnym. Są one trudno dostępne, położone na bezludnym terenie, z dala od dróg samochodowych. Niestety zamek jest od długiego czasu mocno zaniedbany, co grozi zawaleniami tej unikatowej na skalę całej Irlandii budowli.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter E., Heritage Castles of County Cork, Cork 2017.
Power D., Archaeological Inventory of County Cork, Volume I: West Cork, Cork 1992.
Salter M., The castles of South Munster, Malvern 2004.
Wycliffe M.S., The Tower Houses of West Cork, London 1998.