Historia
Pierwsze zabudowania sakralne na terenie Dungiven powstać mogły już w VII wieku, wraz z założeniem wczesnośredniowiecznej wspólnoty monastycznej przez przybyłego ze Szkocji świętego Nechtana, który według roczników ulsterskich zmarł w 679 roku. W początkach XII wieku w Dungiven klasztor założyli augustiańscy kanonicy, którzy w pewnym momencie związali się z gaelickim klanem O’Cahan. Być może to z jego fundacji w XIII wieku do kościoła klasztornego dobudowane zostało wczesnogotyckie prezbiterium.
Mniej więcej około 1385 roku klasztor został zbezczeszczony, choć nie odnotowano czy wiązało się to z jakimiś zniszczeniami zabudowań. W ciągu kilkunastu kolejnych lat przeprowadzono remont, zakończony w 1397 roku ponowną konsekracją arcybiskupa Coltona z Armagh. W XV wieku klasztor był stosunkowo często odnotowywany w przekazach pisemnych. W okresie tym powiększony został o wieżę mieszkalno – obronną oraz poddany częściowej przebudowie, mającej na celu wprowadzenie późnogotyckiego wystroju architektonicznego i okazałego grobowca O’Cahana.
Konwent kanoników augustiańskich z Dungiven został skasowany w trakcie XVI-wiecznych działań reformacyjnych. Jego zabudowania przejęli O’Cahanowie, dla których zapewne najważniejsza była wieża mieszkalno – obronna. W 1603 roku w czasie lustracji nie wspomniano już o żadnych innych zabudowaniach klasztornych, do tego czasu porzuconych i być może rozebranych. Sam kościół na początku XVII wieku został wyremontowany i częściowo przebudowany, na potrzeby celebracji nabożeństw protestanckich. W jego pobliżu Anglicy założyli posterunek wojskowy, a następnie około 1611 roku sir Edward Doddington ufundował obok nowożytny dwór. Dawny kościół klasztorny funkcjonował do 1711 roku, kiedy to nabożeństwa przeniesiono do nowszego budynku w mieście.
Architektura
Klasztor augustianów założony został przy krawędzi stromego zbocza, opadającego po stronie południowej ku płynącej zakolem rzece Roe. Stok był częściowo skalisty, na dużej części urwisty, wysoki na około 5 metrów ponad wijącą się w dolinie rzekę. Główną budowlą sakralną w średniowieczu był kościół, powiększany od XII do XV wieku. Teren opadał także po jego północnej stronie, dlatego pod budowę pomieszczeń mieszkalno – gospodarczych augustianów wybrano obszar na południu, między kościołem a stromym stokiem nad rzeką.
Początkowo kościół był prostą romańską budowlą salową z narożnikami wzmocnionymi pilastrami, założoną na planie krótkiego prostokąta, bez wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium lub z bardzo małym prezbiterium, w całości usuniętym w trakcie późniejszej rozbudowy. Jego oświetlenie zapewniały niewielkie okna o półkolistych zamknięciach i wewnętrznych rozglifieniach. Południowe wyróżniało się dość szerokim prześwitem, wysuniętym przez lico muru ościeżem i stromym parapetem. Wejście znajdowało się w ścianie południowej i być może także północnej.
W XIII wieku po wschodniej stronie romańskiej nawy wzniesione zostało nieco węższe i niższe od niej wczesnogotyckie prezbiterium, po stronie wschodniej zamknięte ścianą prostą. W jego murach osadzono jedynie trzy okna: jedno południowe w zachodniej części i dwa w ścianie wschodniej. Wszystkie uzyskały formę bardzo prostych, pozbawionych zdobień, jednodzielnych, wąskich i długich otworów z lancetowatymi zamknięciami i wewnętrznymi rozglifieniami. Od strony wewnętrznej wschodnie okna oflankowano wnękami – półkami ściennymi o trójlistnych zamknięciach. W ścianę południową w XV wieku osadzono okazały grobowiec, składający się z wnęki o ostrołucznym zamknięciu i tumby z rzeźbioną leżącą postacią, od strony czołowej dekorowaną sześcioma kolejnymi, mniejszymi postaciami rycerzy, każdą umieszczoną w osobnej wnęce o trójlistnym zamknięciu. W ostrołuczną archiwoltę arkady osadzono bogaty maswerk, operujący profilowanymi czwórliśćmi i rybimi pęcherzami wpisanymi w okręgi. Już od XIII wieku prezbiterium przykryte było sklepieniem z żebrami podpieranymi przez przyścienne wsporniki.
W okresie późniejszego średniowiecza nawa przedłużona została od zachodu o czworoboczną wieżę o tej samej szerokości. Jej południowo – wschodni narożnik został nietypowo wysunięty w stronę nawy i wbudowany w jej wnętrze. Kończył się owalną wieżyczką strażniczo – obserwacyjną, przy czym wieżyczka, jak i sama wieża, zwieńczona była w koronie blankowanym przedpiersiem. Północo – wschodni narożnik, a być może także oba zachodnie, mogły mieć formę bartyzan. Wieża zapewne pełniła funkcje obronne, w jej murach były bowiem rozmieszczone liczne otwory strzeleckie o formie krzyży i prostych pionowych szczelin. Wieża była połączona z nawą przejściem umieszczonym nie na osi, ale osadzonym w przyziemiu narożnej wieżyczki, gdzie znajdował się niewielki przedsionek.
Stan obecny
Kościół klasztorny w Dungiven jest jednym z najbardziej znanych zabytków sakralnych na terenie Ulsteru, pomimo że nie zachowała się część murów jego nawy i wieży, a jedynie prezbiterium jest obecnie zadaszone. Zabudowania klauzury nie przetrwały. Istnieją jedynie relikty murów przyziemia po południowej i południowo – zachodniej stronie wieży, będące efektem prac budowlanych z początku XVII wieku. Spośród detali architektonicznych przetrwało jedno romańskie okno nawy z XII wieku, trzy okna wczesnogotyckie prezbiterium i jedno okno późnogotyckie w północnej ścianie nawy. Najważniejszy zabytek znajduje się w prezbiterium, gdzie przy ścianie południowej zobaczyć można grobowiec O’Cahana, jeden z najbardziej unikatowych nagrobków w Irlandii Północnej. Obok niego w ścianie wschodniej zachowała się gotycka wnęka ścienna.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Brannon B.F., Blades B.S., Dungiven Bawn Re-Edified, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 43/1980.
Davies O., Dungiven Priory, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 2/1939.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.