Historia
Zamek Dungarvan wzniesiony został w pierwszych latach XIII wieku, jako budowla królewska, związana z zabezpieczaniem ziem zajętych w czasie anglo-normańskiego podboju południowej części Irlandii. Prace budowlane przypuszczalnie rozpoczęto po 1204 roku, kiedy to skonfiskowano ziemie Donala O’Faolaina i założono w Dungarvan anglo-normańską osadę, a przed 1210 rokiem, gdy w trakcie sporu biskupa Waterford z biskupem Lismore, zamek po raz pierwszy odnotowano (biskup Lismor miał być przetrzymywany w zamkowym lochu). W 1215 roku w przywileju króla Jana, wraz z portami Dublina i Waterford, wzmiankowano port w Dungarvan, którego ochronę zapewniał zamek. W tym samym roku zarząd nad Dungarvan, wraz z nowo utworzonymi hrabstwami Waterford i Desmond (Cork), uzyskał Thomas FitzAnthony, w zamian za roczną opłatę 250 marek.
W 1232 roku Dungarvan było jednym z zamków nadanych Peterowi des Rivaux, czołowemu doradcy króla Henryka III. W kolejnych latach zarządzane było przez królewskich urzędników, takich jak Walter de la Haye w 1273 roku, William of London w 1278 roku, czy John de Baskerville w 1281 roku. W drugiej połowie XIII wieku na zamku prowadzono prace budowlane, zapewne związane z fortyfikowaniem dolnego dziedzińca i wznoszeniem opłaconych w 1257 roku hurdycji. Odnotowywani byli liczni konstablowie, ale roszczenia do Dungarvan zgłaszali przedstawiciele rodu FitzGerladów, potomkowie Thomasa FitzAnthony. Być może w wyniku zamieszania co do prawa własności, zamek pod koniec XIII wieku podupadł, gdyż w 1300 roku inwentaryzacja odnotowała jego zły stan. Od 1292 roku Dungarvan było już jednak własnością Thomasa FitzJohna FitzGeralda, na skutek donacji dokonanej przez króla Edwarda I. Był on głową rodu FitzGeraldów z Munster, synem Margaret FitzAnthony, córki Thomasa FitzAnthony, pierwszego lorda Dungarvan.
W XIV i XV wieku zamek pod zarządem FitzGeraldów musiał mieć niewielkie znaczenie, gdyż rzadko był odnotowywany w przekazach pisemnych. W 1535 roku, w trakcie buntu Thomasa FitzGeralda, dziesiątego earla Kildare, odzyskał status królewski, po tym gdy został zajęty przez earla Ossory i lorda namiestnika Irlandii (ang. Lord Deputy of Ireland). Przypuszczalnie do połowy XVI wieku nie został poddany gruntownym pracom naprawczym, ale częściowo przystosowano go do użycia artylerii. W 1579 roku stał się celem ataku sił powstańczych earla Desmond, co musiało doprowadzić do kolejnych zniszczeń. W późnych latach XVI wieku zamek kilkukrotnie opisywano jako zrujnowany, choć nadal utrzymywano w nim mały garnizon i więzienie.
W trakcie walk powstańczych irlandzkich katolików z wojskami angielskimi w latach 40-tych XVII wieku, zamek i miasto zostały zdobyte przez konfederatów w 1642 roku i odbite jeszcze w tym samym roku przez Williama St Leger. Konfederaci zdołali raz jeszcze zająć Dungarvan, tym razem utrzymując miasto i zamek aż do przybycia wojsk lorda Inchiquin w 1647 roku, kiedy to zostało zajęte w drodze negocjacji, a nie starcia. Przejętą budowle obsadził garnizon, dla którego na początku XVIII stulecia zbudowano na zamku koszary. W efekcie w ciągu kilkudziesięciu kolejnych lat naprawiono i przebudowano mury obronne, a w ich wnętrzu wniesiono nowy budynek. Wykorzystywany był on przez wojsko aż do 1922 roku, kiedy to podczas wojny domowej uległ spaleniu. Gruntowne prace renowacyjne rozpoczęto na zamku w 1987 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został na skraju niewielkiego półwyspu, wcinającego się w wody zatoki u ujścia rzeki Calligan. Od północy i wschodu sąsiadował z wybrzeżem, natomiast od południa i zachodu zwrócony był w stronę ufortyfikowanego od około XIII/XIV wieku, a najpóźniej XV wieku miasta. Składał się z donżonu z początku XIII wieku, zajmującego zachodnią część założenia, oraz otoczonego murem obronnym dziedzińca po południowej i wschodniej stronie, dobudowanego około trzeciej ćwierci XIII wieku, przy czym obie części pierwotnie mogły być rozdzielone fosą, połączoną z wodami zatoki. Do zamku biegła jedna z dwóch odnóg głównej, poprowadzonej równoleżnikowo ulicy miejskiej, wybiegająca z jej poszerzonej części, funkcjonującej jako plac targowy (druga odnoga kończyła się wschodnią bramą miejską przy nabrzeżu portowym, zachodni kraniec ulicy zajmowała główna brama miejska, natomiast trzecia brama funkcjonowała na południowym krańcu ulicy przebiegającej południkowo przez miasto).
Donżon miał formę dwunastobocznego obwodu muru o planie zbliżonym do okręgu ze średnicą około 20 metrów. Jego mur poprowadzony był krótkimi prostymi odcinkami i jednym dłuższym prostym odcinkiem po stronie północnej, zwróconym w stronę nabrzeża. Zamykana zwodzonym mostem brama znajdowała się po stronie wschodniej. Ponadto funkcjonowała mniejsza furta północno – wschodnia, przez którą zapewne dostarczano zaopatrzenie z nabrzeża. W koronie muru poprowadzony był chodnik straży, tymczasowo wzmacniany hurdycjami (ich budowę odnotowano w wydatkach z 1257 roku). Dziedziniec donżonu nie był zadaszony, lecz mieścił niewielki prostokątny budynek o wymiarach 17,4 x 5,2 metra, przystawiony dłuższą ścianą do muru po stronie północnej. Pierwotnie mieścił on podsklepioną dolną kondygnację z trzema wąskimi otworami w ścianie północnej, zapewne o charakterze gospodarczym, oraz piętro reprezentacyjno – mieszkalne, wyposażone w parę latryn i trzecią latrynę dostępną korytarzem z poza budynku. W późniejszym okresie dobudowana została jeszcze jedna, trzecia kondygnacja, dostępna klatką schodową w północno – wschodnim narożniku auli. Ponadto w południowej części donżonu dostawiono drugi, dwukondygnacyjny budynek o nieco mniejszych rozmiarach. W zachodniej części donżonu znajdował się zbiornik na wodę deszczową.
Dziedziniec przy donżonie zajmował obszar wielkości około 50 x 30 metrów, o rzucie nieregularnego czworoboku, lekko wydłużonego na osi wschód – zachód. Chroniony był murem o grubości 1,7-1,9 metra i wysokości około 8 metrów, przy czym chodnik straży znajdował się na wysokości 5,5 metra, a pochyły cokół u podstawy wznosił się na wysokość 2 metrów. Obrońców kryły blanki wyposażone w szczelinowe otwory strzeleckie, ale sam chodnik najpewniej nie był zadaszony. Południowo – zachodniego narożnika muru broniła cylindryczna wieża o średnicy 10,7 metra, charakteryzująca się lekkim wybrzuszeniem bryły po stronie wschodniej, w miejscu gdzie umieszczono w grubości muru spiralną klatkę schodową. Wieża pełniła nie tylko funkcję obronną, ale i mieszkalną, bowiem została wyposażona w kominki na poziomie parteru i pierwszego piętra oraz latrynę na pierwszym piętrze. Jej podstawa do wysokości 2,5 metra miała nachylone zewnętrzne elewacje, co dawało większą o 0,5 metra grubość najniższej partii muru.
Wjazd na dziedziniec znajdował się w narożniku południowo – wschodnim. Chroniony był zespołem dwóch wydłużonych baszt flankujących środkowy przejazd bramny, przypuszczalnie wzorowanych na bramie zamku dublińskiego. Każda baszta miała około 9 metrów długości i 6 metrów szerokości. Od strony czołowej, wysuniętej prawie na całą długość w przedpole, były zaoblone, natomiast ściany tylne były proste. Przejazd bramny o szerokości 3,3 metra zamykany był za pomocą brony i chroniony otworem tak zwanej mordowni. Jego wnętrze przykryte było ostrołuczną kolebką na wysokości od 4,5 do 5,7 metra. Z przejazdu bramnego dostępne było wnętrze przyziemia północnej wieży o wymiarach 2,7 x 5,7 metra. Wnętrze przyziemia wieży południowej skomunikowane było schodami w grubości muru z chodnikiem straży w koronie sąsiedniego muru.
Stan obecny
Zamek zachował do dnia dzisiejszego prawie pełen obwód muru obronnego, za wyjątkiem północnego odcinka dolnego dziedzińca, zastąpionego niskim i cienkim murem nowożytnym, oraz rekonstruowanego południowego fragmentu muru donżonu. W linii muru dolnego dziedzińca zachowała się wieża południowo – zachodnia i zespół bramny, lecz obie budowle są mocno obniżone w stosunku do stanu pierwotnego. Większość dziedzińca wypełnia duży dwuskrzydłowy budynek nowożytnych koszar z XVIII wieku, podczas gdy średniowieczne zabudowania w obrębie donżonu nie zachowały się. Na terenie zamku funkcjonuje obecnie niewielkie muzeum.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Bradley J., Halpin A., King H.A., The Urban Archaeology Survey, Part XIII, County Waterford, [b.m.w.] 1989.
Leask H.G., Irish castles and castellated houses, Dundalk 1951.
McNeill T., Castles in Ireland. Feudal power in a Gaelic World, London-New York 2005.
Pollock D., Medieval Dungarvan above and below ground, Stradbally 2013.
Power P.C., A History of Dungarvan. Town and District, Midleton 2000.
Salter M., The castles of South Munster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.