Historia
Zamek Dundrum, nazywany we wczesnych wzmiankach zamkiem Rathl, zbudowany został prawdopodobnie w latach 80-tych lub 90-tych XII wieku, z fundacji Johna de Courcy, jednego z anglo-normańskich najeźdźców gaelickiego Ulsteru. W trakcie rozpoczętego w 1177 roku podboju, John de Courcy zajął znaczne obszary, uposażył liczne instytucje religijne i między innymi ufundował zamek Carrickfergus. Pod budowę nowej siedziby na terenie późniejszego hrabstwa Down, wybrał on miejsce od długiego czasu zasiedlone i obwarowane, na co wskazywałaby między innymi sama nazwa (gael. Dún Droma), oznaczająca fort na górskim grzbiecie.
W 1204 roku John de Courcy został pozbawiony zamku przez Hugha de Lacy, działającego w imieniu króla, zdenerwowanego agresywnymi i podejmowanymi bez królewskiej zgody działaniami lennika. Rok później de Courcy próbował odzyskać Dundrum, ale bezskutecznie, natomiast Hugh de Lacy niedługo później przejął tytuł earla Ulsteru i kontynuował podbój irlandzkich ziem. Utracił jednak Dundrum wraz z całym majątkiem w 1210 roku, gdy popadł w spór z królem Janem. W rękach władcy zamek pozostawał przez siedemnaście lat. Choć w 1211 i 1212 roku odnotowano pewne płatności związane z pracami budowlanymi, ich niewielkie sumy zapewne związane były z naprawami po oblężeniach, a nie z rozbudową. Król Jan podczas swojego pobytu w Irlandii podjął lub zainicjował bardzo niewiele działań budowlanych, dlatego do rozbudowania bramy w Dundrum dojść mogło po 1227 roku, kiedy to król Henryk III podarował zamek przywróconemu do łask Hugowi de Lacy.
Według przekazów pisemnych w 1333 roku Dundrum miało się znajdować w bardzo złym stanie. W okresie tym zajęte zostało przez irlandzką rodzinę Magennis, która wykorzystała upadek angielskiej władzy nad Ulsterem. Na początku XV stulecia jej przedstawiciele sfinansowali naprawy i rozbudowę zamku, powiększonego między innymi o murowane podzamcze. W 1538 roku Magenninowie przejściowo utracili kontrolę nad Dundrum, po zajęciu zamku przez Leonarda Greya, namiestnika angielskiego władcy w Irlandii (ang. Lord Deputy of Ireland). Po raz kolejny Magenninowie musieli się poddać angielskiej administracji w czasie wojny dziewięcioletniej z przełomu XVI i XVII wieku. Zamek zajęty został przez Edwarda Cromwella, którego syn w 1636 roku sprzedał Dundrum sir Francisowi Blundell. Irlandczycy odzyskali zamek w trakcie powstania z 1641 roku, lecz ostatecznie został on zdobyty i zniszczony przez wojska Olivera Cromwella w 1652 roku.
Architektura
Zamek usytuowano na skalistym wzgórzu, wznoszącym się około 60 metrami nad zachodnim brzegiem zatoki Dundrum Inner Bay, która w średniowieczu służyła za dobry naturalny port. Zamek składał się z umieszczonego w najwyższym punkcie terenu górnego dziedzińca i zlokalizowanego po jego południowo – wschodniej stronie podzamcza, ufortyfikowanego kamiennym murem dopiero w późniejszym okresie średniowiecza. Obie części były rozdzielone wykutym w skale przekopem, który otaczał zamek górny także od zachodu i północy, a zbędny był po stronie wschodniej, gdzie najbardziej strome stoki opadały ku wodom zatoki.
Zamek górny założono na planie nieregularnego owalu o wymiarach około 56 x 40 metrów, wyznaczonego przez pierścień muru obronnego o grubości około 1,2 metra. Obwód muru dostosowany był do naturalnego ukształtowania terenu i pozostawiał fragment wolnego obszaru o zróżnicowanej szerokości przed rowem fosy. W koronie muru poprowadzony musiał być chodnik straży, dla której w południowo – zachodniej części obwodu utworzono podwójną latrynę. W linii obwarowań nie utworzono żadnych wież lub baszt, opierając obronę na samej wysokości kurtyn. W ich koronie mogły być montowane hurdycje, jako że tuż pod przedpiersiem utworzono liczne czworoboczne otwory do mocowanie belek. Jednakże biorąc pod uwagę niewielką grubość muru obronnego, belki mogły jedynie poszerzać ganek straży od strony wewnętrznej.
Pierwotna brama znajdować się mogła we wschodniej części obwodu, blisko najwyższych zboczy wzniesienia. Prawdopodobnie około połowy XIII wieku została przeniesiona kilkanaście metrów na zachód i zwrócona w stronę podzamcza, wówczas jeszcze o konstrukcji drewnianej. Tworzył ją odtąd przejazd w grubości muru, flankowany zespołem dwóch niesymetrycznych wież. Z nich zachodnia była czworoboczna i w całości usytuowana w obrębie dziedzińca. Wschodnia tylną partię miała o takiej samej formie, ale od strony czoła muru obronnego poprzedzona była masywniejszą częścią półkolistą, wysuniętą w stronę fosy. Takie rozplanowanie zespołu bramnego wynikać mogło z poprowadzenia drogi dojazdowej z boku, od strony zachodniej, końcowym odcinkiem fosy. Utworzenie drugiej wysuniętej wieży mogło być utrudnione, gdyż w odległości od 3,5 do 4,8 metra przed budynkiem bramnym skała nagle opadała, tworząc stromą skarpę o wysokości 4,8 metra. Z drugiej strony na planie utworzonym przed nowożytnymi przekształceniami terenu, przy wieży zachodniej ukazano wyraźne strzępia muru, wskazujące na istnienie drugiej wysuniętej w przedpole wieży. W takim wypadku droga musiała prowadzić przez most nad fosą, wprost do założonego później podzamcza.
W południowo – zachodniej części dziedzińca zamku górnego w początkach XIII wieku wzniesiono wolnostojący donżon, być może inspirowany bardzo podobną budowlą z walijskiego Pembroke. Donżon z Dundrum miał formę cylindrycznej w planie wieży o średnicy 14,6 metra i murach grubości 2 metrów powyżej wydatnego cokołu z pochyłymi elewacjami, na poziomie którego grubość sięgała około 2,6 metra. Pierwotne wejście do niego znajdowało się na poziomie drugiej kondygnacji, na wysokości kilku metrów, lecz w XV wieku, gdy względy obronności zeszły na dalszy plan, utworzono wejście również na poziomie gruntu. Zabezpieczono je wykuszem machikułowym, nadwieszonym na dwóch kamiennych konsolach na poziomie przedpiersia.
Wnętrze donżonu mieściło co najmniej trzy przykryte drewnianymi stropami kondygnacje, połączone spiralną klatką schodową osadzoną w grubości muru. Przyziemie, doświetlone jedynie dwoma szczelinowymi otworami, musiało pełnić rolę spiżarni i składu. Pierwsze piętro było już ogrzewane kominkiem i oświetlone dwoma otworami wyposażonymi we wnękach w boczne siedziska. Oprócz głównego wejścia od północnego – wschodu, po przeciwnej stronie mieściło się węższe przejście na drewnianą kładkę, z której osiągalna była korona pobliskiego muru obronnego. Drugie piętro donżonu gruntownie przebudowano w początkach XV wieku, kiedy to w grubości muru umieszczono co najmniej cztery komory, czy też krótkie obronne galerie, a także jedną latrynę. Komory przykryte zostały kolebkami i prostymi sklepieniami typu wspornikowego.
Podzamcze zajęło niżej położony teren u podstawy wzniesienia zamku górnego. Prawdopodobnie dopiero w XV stuleciu ujęte zostało murem obronnym o nieregularnym w planie kształcie i serii kilkunastu krótkich i prostych odcinków, połączonych ze sobą pod różnymi kątami. Maksymalna długość dziedzińca wynosiła około 67 metrów na osi północny – zachód, południowy – wschód. Grubość muru obronnego podzamcza była niewielka, za wyjątkiem najbardziej zagrożonej strony zachodniej, gdzie zlokalizowana była prosta brama, chroniona wyłącznie wrotami i machikułowym wykuszem osadzonym na dwóch konsolach. W średniowieczu zabudowa podzamcza musiała być w większości lekkiej konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Stan obecny
Zamek przetrwał do czasów współczesnych w formie ruiny. Pomimo tego jest jedną z najlepiej zachowanych XII/XIII-wiecznych budowli anglo-normańskich na terenie Ulsteru. Wyróżnia się okazałym donżonem, pozbawionym podziałów wewnętrznych, ale w większości zachowanym do poziomu przebudowanego w XV wieku przedpiersia. Mur obronny zamku górnego widoczny jest w północnej i zachodniej części obwodu. Brama to obecnie obniżone dwie czworoboczne wieże w obrębie dawnego dziedzińca, podczas gdy wysunięta zaokrąglona część wieży wschodniej zanikła do poziomu fundamentów. Niestety w XIX wieku teren przed nią uległ modernizacji w związku z wprowadzeniem romantycznych zmian krajobrazowych przez ówczesnych właścicieli z rodziny Hill, co obecnie utrudnia rozpoznanie początkowej formy zespołu bramnego. Częściowo przekształcony jest również mur podzamcza, ale zachował się fragment kurtyny z portalem bramnym. Budynek w południowej części podzamcza jest konstrukcją wczesnonowożytną z XVII wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish castles and castellated houses, Dundalk 1951.
McDonald P., Dundrum Castle, County Down, „The Castle Studies Group”, No. 28/2014.
McNeill T., Castles in Ireland. Feudal power in a Gaelic World, London-New York 2005.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.
Waterman D.M., Excavations at Dundrum Castle, 1950, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 14/1951.