Historia
Pierwsi franciszkanie przybyli do Dundalk na skutek misji Richarda of Ingeworth, który w 1231 roku został wysłany z Anglii do Irlandii, celem założenia na wyspie siedzib zakonu. Misja Richarda zakończyła się sukcesem, gdyż w stosunkowo krótkim okresie dwudziestu lat założono nie mniej niż jedenaście franciszkańskich klasztorów. W latach 30-tych XIII wieku zakonnicy przybyli między innymi do diecezji Armagh, gdzie początkowo osiedlili się w Dundalk i Droghedzie. Klasztor w Dundalk po raz pierwszy odnotowany został w 1246 roku, kiedy to tamtejszy gwardian został poproszony o rozsądzenie sporu o następstwo na biskupim urzędzie.
Głównym patronem i dobroczyńcą młodej wspólnoty mógł być John de Verdon, który odziedziczył posiadłości wokół Dundalk w 1247 roku (często był nawet błędnie uznawany za fundatora klasztoru). Przy jego wsparciu mogła przebiegać budowa kościoła klasztornego i zabudowań klauzury, przy czym kościół musiał zostać ukończony przed 1253 rokiem, kiedy to przy udziale najważniejszych anglo-normańskich możnych, odbyła się w nim konsekracja Maolpadraiga O’Scannela na biskupa Raphoe. Niedługo później irlandzką prowincję franciszkanów podzielono na kustodie, a Dundalk włączono do kustodii Droghedy. W 1282 roku w Dundalk odbyła się kapituła prowincjalna, co odzwierciedlało duże znaczenie miasta, wówczas znacznego ośrodka handlowego i targowego oraz centrum eksportu zboża, ryb i innych produktów spożywczych.
W 1315 roku miasto i klasztor dotknęła katastrofa, związana z inwazją szkockich wojsk Edwarda Bruce’a. Po zdobyciu Dundalk zostało splądrowane. Pijani i rozjuszeni żołnierze podpalili klasztor i zamordowali strażnika oraz dwudziestu dwóch braci zakonnych. Ponadto wszystkie szaty liturgiczne, ozdoby, kielichy oraz pozostałe kosztowności zostały skonfiskowane i zabrane. Odbudowa klasztoru musiała być procesem długotrwałym, gdyż wraz z osłabieniem Anglo-Normanów, będącym jedną z konsekwencji najazdu, rodowici Irlandczycy z północy zaczęli wielokrotnie napadać na miasto, które w kolejnych stuleciach było wielokrotnie plądrowane i palone. Co więcej w 1346 roku arcybiskupem Armagh został Richard Fitzralph, zaciekły przeciwnik zakonów żebraczych, a w szczególności franciszkanów. Gdy został powołany na urząd, nałożył na braci z Dundalk surowe ograniczenia i zaczął głosić przeciwko nim kazania. Spór został ostatecznie skierowany do Rzymu i dopiero w 1401 roku działania Fitzralpha zostały formalnie potępione przez papieża.
W XV wieku opozycja wobec franciszkanów rozwinęła się w 1440 roku pod przywództwem wikariusza Dundalk, Philipa Norreysa, który pomimo ekskomuniki był wystarczająco wpływowy, by w 1457 roku zostać dziekanem katedry św. Patryka. W 1438 roku klasztor został ponownie splądrowany, tym razem przez nieznanych sprawców, którzy obrabowali sad i spiżarnie, skąd zabrali marynowanego łososia, masło, słód, zboża różnego rodzaju i inne dobra. W 1477 roku klasztor został wspomniany w związku ze sporem o sukcesję biskupstwa w Armagh, gdy kapituła odmówiła przyjęcia na biskupim urzędzie Johna Connesburgh. Na terenie klauzury miały być wówczas prowadzone rozmowy między zwaśnionymi stronami, zabudowania franciszkanów musiały więc wówczas znajdować się jeszcze w dość dobrym stanie.
Kres klasztoru franciszkanów z Dundalk nastąpił w pierwszej połowie XVI wieku, na skutek działań reformacyjnych angielskiego króla Henryka VIII i jego administracji. Dokładna data kasaty nie została odnotowana. Klasztor nie został wspomniany w pierwszym akcie o rozwiązaniu domów zakonnych, uchwalonym w 1536 roku, ani w raporcie komisji likwidacyjnej dla hrabstwa Louth z 1539 roku. Ponieważ komisja ta miała za zadanie zbieranie i inwentaryzację majątku pozostałego w każdym domu zakonnym, wydaje się prawdopodobne, że klasztor w tym czasie był już w ruinie. Około 1544 roku zabudowania poklasztorne wraz z młynem, zagrodą Brannan’s Park i czterema akrami gruntów ornych, zostały odpłatnie przekazane Jamesowi Brandonowi. Jego potomkowie posiadali je do czasu konfiskaty majątku w 1642 roku, przy czym na kilkanaście lat przed utratą dóbr, prowadzili przy dawnym klasztorze bliżej nieznane prace budowlane. Jego popadnięcie w całkowitą ruinę musiało nastąpić do końca XVII wieku.
Architektura
Klasztor założony został w pobliżu portu miasta Dundalk, którego północną granicę stanowiły wody estuarium pływowego rzeki Castletown. Znajdował się poza obrębem miejskich murów obronnych, po ich wschodniej stronie. Konwent składał się z orientowane względem stron świata kościoła klasztornego i usytuowanych najprawdopodobniej po jego północnej stronie zabudowań klauzury. W pobliżu musiały się również znajdować pomieszczenia gospodarcze i pomocnicze. Ponadto klasztor był właścicielem młyna zbożowego, sadu i prywatnej tamy dla ryb na rzece Castletown.
Kościół klasztorny przypuszczalnie był prostą budowlą, typową dla irlandzkich mendykantów. Początkowo zapewne składał się z pojedynczej nawy i prezbiterium po stronie wschodniej, które mogło być zamknięte ścianą prostą i mieć zbliżoną szerokość do korpusu. Prawdopodobnie w późnych latach XIV wieku do kościoła dobudowana została czworoboczna wieża, wzniesiona z nieregularnego kamienia łamanego i ciosów piaskowca wzmacniających narożniki, przy czym na niższym poziomie w narożach użyty został piaskowiec gorszej jakości niż ten w górnych partiach ścian. Nietypowo wieżę przystawiono niesymetrycznie, z przesunięciem kalenicy dachu po stronie zachodniej ku południowi, podczas gdy kalenica dachu przystawiona do wschodniej elewacji wieży znajdowała się bardziej na północ. Wskazywałoby to, że wieża nie została wstawiona między nawę główną a prezbiterium, jak to najczęściej praktykowano, ale usytuowana została po wschodniej stronie nawy bocznej i połączona z kaplicą na wschodzie.
Wieża założona została na planie kwadratu o wymiarach wnętrza około 3,6 x 3,6 metra. Uzyskała wysokość nieco ponad 18 metrów do poziomu przedpiersia wieńczącego koronę ścian, osadzonego na lekko wysuniętych z lica wspornikach. Prawdopodobnie w osobne blankowane przedpiersie wyposażono drobną wieżyczkę strażniczo – obserwacyjną, nadbudowaną nad północno – zachodnim narożnikiem. Od południa wieżę podparto wysoką, ale płytką przyporą, a przy gruncie wzmocniono lekko nachylonymi elewacjami grubych murów. W podsklepionym przyziemiu wieżę otwarto ostrołuczną arkadą na zachód i kolejną na wschód. Wyżej utworzono jeszcze trzy kondygnacje, z których dwie pierwsze doświetlono jednodzielnymi oknami lancetowatymi, a najwyższą większymi oknami ostrołucznymi, dwudzielnymi, wyposażonymi w maswerk z rozwidlonym laskowaniem. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa w narożniku północno – zachodnim.
Stan obecny
Jedynym zachowanym do czasów współczesnych elementem zabudowy klasztoru jest XIV-wieczna wieża kościelna, jedyna tego typu budowla franciszkanów przetrwała na wschodnim wybrzeżu Irlandii. Jej przedpiersie jest efektem nowożytnej odbudowy, ale oryginalne są otwory okienne. Obecne wschodnie i zachodnie przypory najpewniej są pozostałościami murów nawy bocznej i być może kaplicy. Oryginalna jest natomiast przypora południowa. Wejście do wnętrza wieży prawdopodobnie jest obecnie niemożliwe.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
O’Sullivan H., The Franciscans in Dundalk, „Seanchas Ardmhacha: Journal of the Armagh Diocesan Historical Society”, Vol. 4, No. 1, 1960/1961.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.