Historia
Zamek Dunboy budowę zawdzięczał gaelickiemu klanowi O’Sullivan, który pod koniec XII wieku pod anglo-normańskim naciskiem przeniósł się z południowego Tipperary do południowo – zachodniego Cork, zajmując baronie Beara i Bantry, wraz z baroniami Iveragh Dunkerron oraz Glanlough w Kerry. Wkrótce po osiedleniu, klan podzielił się na dwie gałęzie: O’Sullivan Mór i O’Sullivan Beare. Dunboy stało się główną siedzibą przedstawicieli O’Sullivan Beare, czuwającą nad wejściem do portu Berehaven, skąd pobierane były opłaty połowowe od łodzi korzystających z przystani. Pomimo górzystych terenów baroni, bogate łowiska rekompensowały dochody klanu, utrzymującemu między innymi dzięki temu duże znaczenie w regionie.
Budowa murowanego zamku z wieżą mieszkalną przypuszczalnie miała miejsce pod koniec XV wieku. Zachęta do przeprowadzenia prac budowlanych mogła się wywodzić z ustawy króla Henryka V z 1429 roku, na mocy której wypłacano dotację w wysokości 10 funtów osobom, które zbudowałyby wieże mieszkalne o minimalnych określonych w dokumencie rozmiarach. W 1449 roku liczba osób kwalifikujących się do dotacji musiała zostać ograniczona, ale wielka popularność domów wieżowych trwała na wyspie jeszcze co najmniej do połowy XVI wieku, z największym natężeniem prac budowlanych na przełomie XV i XVI stulecia.
W końcowej fazie wojny dziewięcioletniej klan O’Sullivanów podzielił się i przyłączył do wrogich stron konfliktu. Kiedy przywódca Ulsteru, Hugh O’Neill, zbuntował się przeciwko Anglikom w 1599 roku, poprowadził swoje siły na południe, aby spotkać się z wojskami hiszpańskimi w Kinsale. Odnoga O’Sullivanów, dowodzona przez Donala Cama z Dunboy, przyłączyła się wówczas do rebelii, podczas gdy pozostała gałąź klanu opowiedziała się po stronie Anglików. Po klęsce Irlandczyków pod Kinsale w 1601 roku, wojska angielskie przetoczyły się przez hrabstwo Cork, tłumiąc ostatnie punkty oporu. Zwolennicy Donala Cama obsadzili Dunboy około 140 osobowym garnizonem i ufortyfikowali przy pomocy hiszpańskich inżynierów, ale zostali pokonani, gdy angielskie wojska przeprowadziły ostrzał artyleryjski zamku, otwierając ogromne wyłomy w jego murach. Ostatecznie wszyscy obrońcy zginęli, a wieża mieszkalna została wysadzona w powietrze.
Donal Cam po upadku Dunboy walczył przez kolejne sześć miesięcy, ale w końcu, poprowadził tysiąc swoich zwolenników w wielkim marszu na północ, ku bezpieczniejszym ziemiom swoich sojuszników z klanu O’Rourke w hrabstwie Leitrim. Nękany przez wojska angielskie i wrogich Irlandczyków, a także wyniszczony głodem i surowymi warunkami zimowymi, dotarł do Leitrim z zaledwie 35 osobami. Dumny klan O’Sullivanów został rozbity i rozwiązany, natomiast na miejscu jego zniszczonej siedziby, prawdopodobnie około 1650-1656 roku, Anglicy wznieśli nowożytny fort gwiaździsty. Miał on zabezpieczać wyspę przed ewentualną kolejną interwencją wojskową Hiszpanów, dlatego utracił na znaczeniu po ustaniu zagrożenia wojennego. Cały teren zamku i fortu został zagospodarowany pod koniec XVIII wieku, kiedy to w regionie osiedliła się rodzina Puxley.
Architektura
Zamek zbudowany został na niewielkim cyplu lądu, wysuniętym ku cieśninie i wyspie Bear po stronie wschodniej. Wzniesiono go na fundamencie z litej skały. Od wschodu i północy Dunboy ochraniała woda, ponadto od północy natura uformowała skalisty klif, z którego czerpano budulec do wznoszenia zamku. Jako materiał budowlany wykorzystano zielono-szary piaskowiec, nieopracowany lub jedynie z grubsza obrobiony od strony lica i połączony obficie używaną zaprawą. Kamienie w rdzeniu muru, choć nie na tyle małe, by uznać je za gruz, stanowiły drobniejsze wypełnienie między dłuższymi i większymi kamieniami użytymi od strony lica. Staranniej ociosano jedynie bloki wzmacniające narożniki budowli, podobnie jak elementy detalu architektonicznego.
Głównym elementem architektury zamku była wzniesiona na planie prostokąta wieża mieszkalna. W planie miała wymiary około 16,8 x 12,8 metrów, choć południowa ściana od zewnątrz była nieco krótsza i miała 15,5 metra, ponieważ wkomponowano w nią nieduży kwadratowy aneks o formie narożnej wieżyczki, z bokami o długości około 6,3 metra wysuniętymi przed elewację południową i zachodnią. Wewnętrzne wymiary głównej części wieży wynosiły około 11 x 7,2 metra. Grubość jej murów wahała się od 2,8 do 3,5 metra, przy czym w przyziemu od zewnątrz utworzono lekkie nachylenie, wzmacniające statykę całej konstrukcji. Narożny aneks miał ściany dużo cieńsze, grubości około 1,2 metra, co dawało wewnętrzną przestrzeń o wymiarach około 3,3 m x 3,3 metra. Powstał wraz z główną częścią wieży, ponieważ mury obu zostały ze sobą przewiązane. Wieża pierwotnie miała wysokość około 18 metrów i trzy piętra ponad przyziemiem. Zwieńczona była w koronie muru chodnikiem straży, ukrytym za przedpiersiem i otaczającym poddasze. To ostatnie zapewne było kryte dwuspadowym dachem ze strzechą lub grubym łupkiem.
Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu w północnej części elewacji wschodniej. Wiodło do korytarzowego przedsionka w grubości muru, połączonego z komorą dla strażnika od północy i prostymi schodami od południa. Na wprost duże pomieszczenie wypełniające cały parter było typowe dla irlandzkich domów wieżowych. Oświeltały go trzy szczelinowe otwory, rozglifione do szerokich na 2,8 metra i głębokich na 2,4 metra wnęk, po jednej od północy, południa i zachodu. Ponadto pomieszczenie wyposażone było w trzy niewielkie wnęki – półki ścienne, porozmieszczane przy narożnikach pomieszczenia, za wyjątkiem wejściowego rogu północno – wschodniego. Komora strażnika miała wymiary około 1,6 x 2,1 metra. Nie wyposażono jej w żaden otwór doświetlający lub strzelecki. Schody o szerokości 1,7 metra zakręcały w narożniku południowo – wschodnim, a następnie przez ścianę południową prowadziły do podsklepionego pomieszczenia na piętrze. Prawdopodobnie pełniło ono funkcję mieszkalną, podobnie jak dwie kondygnacje powyżej. Wyposażone były one w grubości muru w latryny, do których połączone były kanały odpływowe na nieczystości: jeden w ścianie północnej, a drugi w zachodniej (kanały zakończono otworami tuż nad poziomem gruntu). Ogrzewanie komnat mieszkalnych przypuszczalnie zapewniały kominki.
Wieża mieszkalna znajdowała się w zachodniej części wydłużonego dziedzińca, otoczonego kamiennym murem obronnym. Prosta kurtyna o długości około 55 metrów i grubości 1,3-1,4 metra poprowadzona była po stronie wschodniej wzdłuż nabrzeża. Długi, prosty, około 65 metrowy odcinek wzniesiono na południu, aż do wysokości wieży mieszkalnej, gdzie kolejna kurtyna wybiegała już pod lekkim skosem ku północnemu – zachodowi. Miejsce to wzmocniono niewielką prostokątną basztą o wymiarach 3,1 x 2,5 metra i grubości muru 1,4 metra, a kolejną basztę wzniesiono w narożniku południowo – wschodnim. Mur chronić musiał też najbardziej zagrożonego odcinka zachodniego z bramą, ale prawdopodobnie nie wzniesiono go od strony skalistych klifów na północy.
Zabudowa wewnętrzna dziedzińca składała się z co najmniej jednego murowanego budynku, przystawionego do południowej kurtyny muru. Niewielki budynek, być może wtórny, wzniesiony został także po wschodniej stronie wieży mieszkalnej. Jeśli pełnił on rolę baszty, to możliwe, że dziedziniec przedzielony został u schyłku średniowiecza poprzeczną ścianą. W bliższej odległości od wschodniej ściany wieży mieszkalnej, znajdował się wykuty w skale prostokątny zbiornik na wodę o wymiarach 4 x 3 metry i głębokości 0,7 metra, mający już od początków budowy zamku pomieścić naturalne źródło.
Stan obecny
Mury wieży mieszkalnej przetrwały do maksymalnej wysokości 4 metrów od południa i prawie 3 metrów od północy. Narożny aneks widoczny jest dziś do około 1,2 metra wysokości. Obie części są obecnie wkomponowane w pozostałości nowożytnego fortu gwiaździstego z połowy XVII wieku. Niewiele pozostało z pierwotnego muru obronnego dziedzińca, zachowanego w najwyższych partiach zaledwie do wysokości około 1 metra. Spośród wzmacniających go baszt widoczne są relikty południowej, przetrwałej do maksymalnej wysokości 1,7 metra.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter E., Heritage Castles of County Cork, Cork 2017.
Gowen M., Dunboy Castle, Co. Cork, „Journal of the Cork Historical and Archaeological Society”, Vol. 83, No. 237/1978.
Power D., Archaeological Inventory of County Cork, Volume I: West Cork, Cork 1992.
Salter M., The castles of South Munster, Malvern 2004.